Carsten Valgreen fyrrum yfirhagfræðingur Danske Bank skrifar mjög athyglisverða grein í Fréttablaðið í dag. Hann segir að rót kreppunnar á Íslandi liggi í miklum og þéttum innbyrðis tengslum í okkar litla þjóðfélagi. Þjóðin hegði sér á ýmsan hátt eins og fjölskylda. Í því geti falist styrkleiki á erfiðleikatímum eins og nú en hættulegur veikleiki við aðrar aðstæður eins og á góðæristímanum.
Valgreen varð þjóðkunnur á Íslandi snemma árs 2006 þegar hann sagði umbúðalaust sannleikann um að íslenskt viðskiptalíf og efnahagur stæði á brauðfótum. Davíð og félagar áttu vart orð til þess að lýsa vanþóknnun sinni á yfirlýsingum Valgreen.
Í grein Valgreen í gær kemur í raun ekkert nýtt fram. Allt það sem hann segir hefur komið fram íí hverjum pistlinum á fætur öðrum frá hagfræðingum og áhugamálum um þessi mál. Ég vill t.d. benda enn einu sinni á aðvaranir hagdeilda aðila vinnumarkaðs allt síðasta ár og svo fyrri hluta þessa árs og kröfur til stjórnvalda um fyrirbyggjandi aðgerðir til þess að lækka flug hagkerfisins og taka á stærð bankanna og ofurlaunum. Það var gríðarlegur þungi í þessum aðvörunum og ekki síður ásökunum á stjórnvöld um aðgerðarleysi fyrstu mánuði þessa árs.
Öll viðbrögð stjórnvalda voru á sama veg og viðbrögð Davíðs við ummælum danskra efnahagsfræðinga. Sama gilti um fylgisveina þeirra, hæðst var að þeim sem settu fram þessar aðvaranir. Á vissan hátt spilaði stór hluti þjóðarinnar með. Hún herti á hrundansinum og hún tók í engu mark á þessuma aðvörunum.
Nú má spyrja hvort það sé sama fólkið sem hvað harðast gengur fram í að gagnrýna þá okkar innan ASÍ sem gengum hvað harðast fram í að gagnrýna stefnu og viðbragðaleysi stjórnvalda. Ég minnis t.d. ekki viðbragða með okkur frá þeim sem hvað harðast skjóta í daqg á okkur í verkalýðshreyfingunni, ég minnist frekar hins gagnstæða. Við værum öfundsjúkt úrtölufólk og stæðum í vegi fyrir þróuninni. Það var svo sem ekki tekið undir þetta í öllum samtökum launamanna. En það breytir ekki þeirri staðreynd að umtalsverður meiri hluti hreyfingarinnar gerði það.
Ég fjallaði t.d. í nóvember 2007 um ráðstefnu sem skipulögð var af heimastjórnarklíkunni þar sem sjálfur "Houdini hagfræðinnar" Arthur Laffer var fengin til þess að koma. Hann er heimsþekktur fyrir "Voodoo Economics", sem fjalla um hvernig við græðum öll á því að skattar á fyrirtæki og fjárfesta verði lækkaðir. Laffer heldur því fram að ef skattprósenta á tekjur einstaklinga væri 0% fengi ríkissjóður engar tekjur. Ef skattprósentan væri 100% af tekjum, þ.e. ef launþeginn fengi ekkert fyrir vinnu sína, hverfa tekjur ríkissjóðs.
Þessari stefnu var beitt í Bandaríkjunum eftir 1980 og leiddi til þess að allur afrakstur hagvaxtarins rann til tekjuhæsta hópsins og fjárfesta. Verkafólk sat uppi með kauplækkun og lengdi vinnutíma sinn í kjölfarið til að vinna gegn kjaraskerðingunni. Nýlega var sýnd kraftmikil kvikmynd um hvernig kerfið virkar í draumalandinu, varla vilja íslendingar komast þangað með sitt heilbrigðiskerfi.
En frjálshyggjan er klók og fljót að sjá út leiðir til þess að nappa góðum bitum og sérréttindum og leggur töluvert á sig að verja sína stöðu. Á undanförnum áratug nálguðumst við íslendingar þá stöðu sem tókst að skapa í Bandaríkjunum með Houdini hagfræðinni og fjarlægðumst norræna velfrðamódelið. Fámennur hópur hrifsaði til sín stærri hluta af þjóðarkökunni á meðan fátækum fjölgaði. Þetta var falið í meðaltölum stjórnvaldsins. Skattalækkanir náðu ekki til þeirra sem fátækastir eru en skilað sér ríkulega til þeirra sem mest hafa.
Ég minnist þess ekki að tekið hafi verið undir þessi orð mín af forsvarsmönnum mótmæla. Nú er ég ekki að draga úr gildi mótmælanna og hef ítrekað lýst yfir fullum stuðning við þau hér á síðunni ásamt því að vera ræðumaður þar. En mér finnst fólk verði að vanda sig betur til þess að missa ekki marks og glata tiltrúnni.
Það er nefnilega það sem er farið að bera á og vinur minn Hörður Torfa hefur þurft að grípa inn í þróunina og eins hafa fleiri og fleiri lýst yfir andúð á sumu af því sem fram kemur í nafnlausum athugasemdum og eins og athöfnum grímuklæddra manna.
sunnudagur, 11. janúar 2009
föstudagur, 9. janúar 2009
Mótsagnir um lífeyrissjóði
Hún er oft svo ótrúlega mótsagnarkennd umræðan um lífeyrissjóðina. Nokkrir ræðumenn hafa að undanförnu risið upp og skammast út lífeyrissjóðina fyrir slappa ávöxtun. Þetta sé jú væntanlegur lífeyrir sjóðfélaga og ávöxtun megi ekki fara niður fyrir 3.5% svo lífeyrissjóðirnir eigi fyrir skuldbindingum og þurfi ekki að skerða réttindi.
Þegar lántökur eru svo teknar á dagskrá þá rísa sömu menn upp og skammast út hvers vegna í ósköpunum lífeyrissjóðirnir vilji nú ekki lána fjármuni á neikvæðri ávöxtun. Reyndar eru til viðbótar áberandi í þessum hluta umræðunnar einstaklingar sem aldrei hafa greitt í lífeyrissjóði. Þeir vilja ráðstafa sparifé annarra til þess að greiða niður eigin skuldir. Einnig má spyrja af hverju eru þessir menn að fjalla um hvernig eigi að ráðstafa sparifé annarra.
Steininn tekur svo úr þegar stjórnmálamenn eins og t.d. Óskar Bergsson skammast í gær út í lífeyrissjóðina fyrir að vilja ekki lána í verkefni Reykjavíkurborgar á neikvæðri ávöxtun (4% í 18% verðbólgu) og stillir þannig upp að það sé við lífeyrissjóðina að sakast að börn komist ekki í skóla!! Ég held að þetta sé með því lægsta sem stjórnmálamenn komast, eru þau reyndar orðin lág þrepin sem þeir hafa stigið og ekki síst í borgarstjórninni.
Flestir vita að stjórnmálamenn og starfsmenn þeirra hafa komið því þannig fyrir að ávöxtun þeirra lífeyrissjóða skiptir engu máli. Lífeyrir og bætur úr þeirra lífeyrissjóð er tryggður úr ríkissjóð. Þeir settu lög um að ríkisjóður leggi árlega fram nokkra tugi (farið að nálgast hundrað) milljarða kr. í lífeyrissjóð þeirra til þess að bæta upp neikvæða ávöxtun.
Þeir hinir sömu þ.á.m. Óskar og hans félagar settu lög um að ef almennu lífeyrissjóðirnir eiga ekki fyrir skuldbindingum verða þeir að skerða réttindi.
Í lokin þá vill ég enn einu sinni endurtaka af gefnu tilefni að allavega lífeyrissjóður rafiðnaðarmanna hefur margoft lýst því yfir að hann sér tilbúinn að fjármagna með langtíma lánum byggingar íbúða fyrir aldrað fólk og þá sem þurfa séraðstöðu. Vandamálið er hins vegar að stjórnmálamenn hafa ekki fengist til þess að tryggja rekstrarstöðu þessara bygginga. Og reyndar er það þannig að það er til ónotað húsnæði vegna þess að stjórnmálamenn hafa ekki haft fjármagn til rekstursins.
Stjórnmálamenn og aðrir (t.d. fjölmiðlamenn) sem fjalla um lífeyrissjóði verða að átta sig á þeirri staðreynd að það eru til þrenns konar lífeyrissjóðir í landinu og það er útilokað að tala um þá alla í einni hendingu.
Fyrst : Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna þar sem stjórnmálamenn skipa helming í stjórnarmanna og samtök opinberra starfsmanna sem kjósa hinn helming. Þetta er stærsti sjóður landsins og er rekinn á ríkisábyrgð.
Annað : Lífeyrissjóðir bankanna. Þar eru það framkvæmdastjórnir bankanna sem skipa alla stjórnarmenn. Undanfarnar vikur hefur það reynst mörgum erfitt að átta sig á hvar þeirra fjármunir eru. Starfsmenn bankanna fóru hamförum og fengu almenna launamenn með allskonar gylliboðum til þess að fara úr almennu sjóðunum yfir í bankasjóðina. Engum stjórnmálamanna datt í hug að kanna hvaðan þessum sjóðum kom rekstarfé til auglýsinga upp hundruð milljóna eða hvert peningar þeirra fóru. En þeir hirtu t.d. margra mánaða inngreiðslur af sjóðsfélögum til þess að greiða þennan kostnað.
Og svo : Almennu lífeyrissjóðirnir sem starfa undir mjög ströngum lögum frá stjórnvöldum og gríðarlegu umfangsmiklu eftirliti opinberra stofnana. Þar kjósa sjóðsfélagar helming stjórnarmanna og SA tilnefnir hinn helminginn. Þessir sjóðir eru ekki ríkistryggðir, en þar eru aftur á móti fjármunir sem stjórnmálamenn ætla sér að nýta til allra hugsanlegra hluta, án þess að tryggja endurgreiðslu.
Tilvist sjóða yfir höfðuð, þar á meðal lífeyrssjóða, byggist á því að ávöxtun sé í samræmi við áætlanir. Ef hún er ekki til staðar gufa sjóðir upp, lífeyrissjóðir sem og aðrir og hverfa. Og þá eru ekkert eftir til þess að lána. Í þessu sambandi má minna á hvernig allt sparifé og allir lífeyrissjóðir gufuðu upp og hurfu fram til ársins 1982 þegar kerfinu var breytt.
fimmtudagur, 8. janúar 2009
Grillum almenning - meira um steikingu skulda
Útgerðarmenn seldu tekjur framvirkt á tilteknu gengi og spiluðu þar með á krónuna. Þegar aðilar í útflutningi gera þetta einhliða á tekjuhliðinni en láta lánahliðina standa óvarða, er verið að taka einhliða stöðu í skiptasamningi til að græða á því sérstaklega umfram framlegðina af rekstrinum, og þar með er verið að rjúfa þá náttúrulegu vörn sem er í fjárhagslegri uppbyggingu fyrirtækisins.
Sjávarútvegsfyrirtæki þurfa í sjálfu sér ekki gengisvarnir – þær eru til staðar í rekstrar- og efnahagsreikningi fyrirtækjanna. Ef krónan fellur hækka lánin en tekjurnar hækka líka.
Afleiðusamningurinn setur þak á hversu mikið tekjurnar geta hækkað (líka lækkað) en útgerðarmenn hugðu ekki að því að verja lánahliðina, sem samkvæmt planinu átti að lækka en því miður hækkaði bara.
Ef þeir hefðu t.d. tekið sömu ,,varnir‘‘ á lánahliðinni og þeir voru með á tekjuhliðinni (og þar með í raun nettað hvor aðra út) hefðu þeir haft hagnað á skuldahlið á móti tapi á tekjuhliðinni. Afleiðingin af þessari stöðutöku þeirra er að þeir tapa á þessu – tapa á braskinu.
Það er hægt að hafa skilning á því að fyrirtæki sem var með erlend langtímalán sé ,,tæknilega‘‘ gjaldþrota þar sem lánin reiknast núna mjög há og þurrka þar af leiðandi út eigið fé, en fyrirtækið engu að síður greiðsluhæft þar sem það hefur jákvætt sjóðsstreymi og getur staðið við allar sínar skuldbindingar, eigi að sigla í gegnum þennan ólgu sjó.
Hvorki bankar né aðrir munu tapa á slíkri ákvörðun. Það að ,,redda‘‘ þeim fyrirtækjum sem voru að braska með eigið fé fyrirtækjanna með einhliða stöðutökum og jafnvel rjúfa innbyggða áhættuvörn eru að sönnu gjaldþrota – bæði fjárhagslega og siðferðilega.
Ég stend sem sagt að fullu við það sem ég sagði.
Jafnræði á meðal skuldara er einfaldlega stjórnarskrárvarin krafa. Ef einn aðili fær niðurfellingu á kröfum þá munu aðrir vitanlega óska eftir því sama. Ef forsendan er vitlaust gengi, eins og Einar ráðherra talaði um, þá gildir það vitanlega um öll viðskipti sem byggja á gengisskráningu ISK. Nema að hann hafi verið að meina (eða túlka með pólitískum gleraugum) að þetta gengi útvegsmanna sé sérstaklega vitlaust.
Stór neikvæð staða vegna afleiðuviðskipti útgerðamanna bendir til þess að framvirku viðskiptin hafi verið (Sala EUR – Kaup ISK). Þegar krónan byrjar að veikjast verður að gera upp slíka samninga með mjög miklu tapi. Þetta er svipað og hjá lífeyrissjóðunum sem eru með stórar neikvæðar stöður á slíkum samningum.
Útgerðarmenn voru að gambla með krónuna (efnahagsreikninginn) og töpuðu einfaldlega á því og þar með tapað fyrirtækinu!
Ég ætla mér ekki að borga þann reikning og ég veit að ég mæli einnig fyrir munn barna minna, sem sum hver eru að drukkna í afborgunum af lánum sem þau tóku þegar þau komu heim úr háskólanámi og eru að reyna að koma sér fyrir í íslensku samfélagi.
En það eru fírar sem vilja strika út sínar skuldir og bæta þeim við skuldir almennings. Það er nóg komið af þannig þjóðfélagi. Þjóðfélagi frjálshyggjunnar með ótakmörkuðu frelsi valdhafanna til að skuldsetja almenning og hrifsa til sín auðlindir samfélagsins og þá um leið arðinn af þeim. Hingað til hefur það verið gert með því að valdhafarnir hafa haft frelsi til þess að fella krónuna og þá um leið lækka kaupmátt og og bæta í verðbólguna. Þeir berjast nú um hæl og hnakka til þess að viðhalda því kerfi. Það sést svo vel í ESB umræðunni
Takk fyrir aths. en það er nóg komið af þessu. Við venjulega fólkið sem borgum okkar venjulegu skuldir sem við sjálf setjum okkur í til þess að byggja upp venjulegt heimili með venjulegum tekjum viljum nefnilega líka komast af. Ekki vera þrælar frjálshyggjuliðsins.
Sjávarútvegsfyrirtæki þurfa í sjálfu sér ekki gengisvarnir – þær eru til staðar í rekstrar- og efnahagsreikningi fyrirtækjanna. Ef krónan fellur hækka lánin en tekjurnar hækka líka.
Afleiðusamningurinn setur þak á hversu mikið tekjurnar geta hækkað (líka lækkað) en útgerðarmenn hugðu ekki að því að verja lánahliðina, sem samkvæmt planinu átti að lækka en því miður hækkaði bara.
Ef þeir hefðu t.d. tekið sömu ,,varnir‘‘ á lánahliðinni og þeir voru með á tekjuhliðinni (og þar með í raun nettað hvor aðra út) hefðu þeir haft hagnað á skuldahlið á móti tapi á tekjuhliðinni. Afleiðingin af þessari stöðutöku þeirra er að þeir tapa á þessu – tapa á braskinu.
Það er hægt að hafa skilning á því að fyrirtæki sem var með erlend langtímalán sé ,,tæknilega‘‘ gjaldþrota þar sem lánin reiknast núna mjög há og þurrka þar af leiðandi út eigið fé, en fyrirtækið engu að síður greiðsluhæft þar sem það hefur jákvætt sjóðsstreymi og getur staðið við allar sínar skuldbindingar, eigi að sigla í gegnum þennan ólgu sjó.
Hvorki bankar né aðrir munu tapa á slíkri ákvörðun. Það að ,,redda‘‘ þeim fyrirtækjum sem voru að braska með eigið fé fyrirtækjanna með einhliða stöðutökum og jafnvel rjúfa innbyggða áhættuvörn eru að sönnu gjaldþrota – bæði fjárhagslega og siðferðilega.
Ég stend sem sagt að fullu við það sem ég sagði.
Jafnræði á meðal skuldara er einfaldlega stjórnarskrárvarin krafa. Ef einn aðili fær niðurfellingu á kröfum þá munu aðrir vitanlega óska eftir því sama. Ef forsendan er vitlaust gengi, eins og Einar ráðherra talaði um, þá gildir það vitanlega um öll viðskipti sem byggja á gengisskráningu ISK. Nema að hann hafi verið að meina (eða túlka með pólitískum gleraugum) að þetta gengi útvegsmanna sé sérstaklega vitlaust.
Stór neikvæð staða vegna afleiðuviðskipti útgerðamanna bendir til þess að framvirku viðskiptin hafi verið (Sala EUR – Kaup ISK). Þegar krónan byrjar að veikjast verður að gera upp slíka samninga með mjög miklu tapi. Þetta er svipað og hjá lífeyrissjóðunum sem eru með stórar neikvæðar stöður á slíkum samningum.
Útgerðarmenn voru að gambla með krónuna (efnahagsreikninginn) og töpuðu einfaldlega á því og þar með tapað fyrirtækinu!
Ég ætla mér ekki að borga þann reikning og ég veit að ég mæli einnig fyrir munn barna minna, sem sum hver eru að drukkna í afborgunum af lánum sem þau tóku þegar þau komu heim úr háskólanámi og eru að reyna að koma sér fyrir í íslensku samfélagi.
En það eru fírar sem vilja strika út sínar skuldir og bæta þeim við skuldir almennings. Það er nóg komið af þannig þjóðfélagi. Þjóðfélagi frjálshyggjunnar með ótakmörkuðu frelsi valdhafanna til að skuldsetja almenning og hrifsa til sín auðlindir samfélagsins og þá um leið arðinn af þeim. Hingað til hefur það verið gert með því að valdhafarnir hafa haft frelsi til þess að fella krónuna og þá um leið lækka kaupmátt og og bæta í verðbólguna. Þeir berjast nú um hæl og hnakka til þess að viðhalda því kerfi. Það sést svo vel í ESB umræðunni
Takk fyrir aths. en það er nóg komið af þessu. Við venjulega fólkið sem borgum okkar venjulegu skuldir sem við sjálf setjum okkur í til þess að byggja upp venjulegt heimili með venjulegum tekjum viljum nefnilega líka komast af. Ekki vera þrælar frjálshyggjuliðsins.
miðvikudagur, 7. janúar 2009
Að steikja skuldirnar
Nokkrir stórtækir útgerðarmenn krefjast þessa dagana þess að skuldum þeirra vegna framvirkra samninga verði aflétt. Af hverju á að aflétta framvirkum lánum þessara fyrirtækja, en ekki annarra fyrirtækja spyrja forsvarsmenn Samtaka iðnaðarins.
Þeir útgerðarmenn sem stóðu að þessum tóku með því þátt í að „steikja krónuna“
Eiga þeir útgerðarmenn sem ekki eiga fyrir skuldum að losna við skuldirnar og fá síðan fyrirtækin afhent aftur skuldlaus?
Þessir útgerðarmenn stóðu að þessum veðmálum til þess að hagnast og voru vafalaust búnir að ná inn myndarlegum gróða á hruni krónunnar fyrir banakhrundið. En aðgerðirnar bitnuðu á íslenskum almenning og nú vilja þeir senda reikninginn til íslenskra skattgreiðenda.
Þessi útgerðarfyrirtæki eru nú í eigu íslenskra skattborgara og þau á að nýta til þess að greiða niður skuldir íslensks samfélags.
Þeir útgerðarmenn sem stóðu að þessum tóku með því þátt í að „steikja krónuna“
Eiga þeir útgerðarmenn sem ekki eiga fyrir skuldum að losna við skuldirnar og fá síðan fyrirtækin afhent aftur skuldlaus?
Þessir útgerðarmenn stóðu að þessum veðmálum til þess að hagnast og voru vafalaust búnir að ná inn myndarlegum gróða á hruni krónunnar fyrir banakhrundið. En aðgerðirnar bitnuðu á íslenskum almenning og nú vilja þeir senda reikninginn til íslenskra skattgreiðenda.
Þessi útgerðarfyrirtæki eru nú í eigu íslenskra skattborgara og þau á að nýta til þess að greiða niður skuldir íslensks samfélags.
þriðjudagur, 6. janúar 2009
Frjálshyggjan misheppnuð
Í hverri fréttinni á fætur annarri er upplýst að helstu fyrirtæki skuldi milljarða króna. Hafi fengið lán hjá bönkum án nokkurra veða og allt í tjóni. T.d. eins og þær fréttir sem hafa verið að koma fram um Morgunblaðið og fjölmiðlaveldi Baugsmanna. Fermingarbarn hefði getað rekið fyrirtækin, ekkert mál einungis sótt meira rekstrarfé í bankana ef ekki er til aur. Hverjir greiða þennan rekstur þegar upp er staðið?
Í gærkvöldi kom einn af íslenskum viðskiptasnillingunum fram í Kastljósinu og baðst afsökunar á getuleysi sínu og reyndi soldið að kenna öðrum um. Allt sem hann hefur gert er hrunið og í slóð hans sitja eftir milljarða skuldir. Hann virðist aftur á móti hafa stungið spilapeningunum í eigin vasa og er orðin sterkefnaður. Býr erlendis og passar aurana sína sem hann hefur pumpað út úr íslensku efnahagslífi. Hverjir greiða þennan kostnað þegar upp er staðið?
Nú eru komin fram gögn frá Háskólanum sem staðfesta að hagvöxtur var mun meiri á tímabilinu frá 1960 til um 1980 en tímabilið eftir 1995. Frjálshyggjutímabilið stendur fyrri góðærum talsvert að baki. Hagvöxtur allra áranna frá 2003, ná ekki máli fyrri góðæranna. „Efnahagsundur“ Sjálfstæðisflokksins var byggt á gríðarlegri skuldasöfnun og sölu á eigum ríkissins. Hverjir áttu þessar eignir og greiða upp skuldirnar þegar upp er staðið?
Í gærkvöldi kom einn af íslenskum viðskiptasnillingunum fram í Kastljósinu og baðst afsökunar á getuleysi sínu og reyndi soldið að kenna öðrum um. Allt sem hann hefur gert er hrunið og í slóð hans sitja eftir milljarða skuldir. Hann virðist aftur á móti hafa stungið spilapeningunum í eigin vasa og er orðin sterkefnaður. Býr erlendis og passar aurana sína sem hann hefur pumpað út úr íslensku efnahagslífi. Hverjir greiða þennan kostnað þegar upp er staðið?
Nú eru komin fram gögn frá Háskólanum sem staðfesta að hagvöxtur var mun meiri á tímabilinu frá 1960 til um 1980 en tímabilið eftir 1995. Frjálshyggjutímabilið stendur fyrri góðærum talsvert að baki. Hagvöxtur allra áranna frá 2003, ná ekki máli fyrri góðæranna. „Efnahagsundur“ Sjálfstæðisflokksins var byggt á gríðarlegri skuldasöfnun og sölu á eigum ríkissins. Hverjir áttu þessar eignir og greiða upp skuldirnar þegar upp er staðið?
Hvar standa þessi áður traustu fyrirtæki í dag? Landssíminn, bankarnir, Flugleiðir sem fengu ríkisaðstoð, Eimskip, öll þessi fyrirtæki eru tæknilega gjaldþrota í dag. Eignir og varasjóðir horfnir. Úr landi að því virðist.
Hvert einasta atriði sem hagfræðingar aðila vinnumarkaðs vöruðu við og hefur svo margoft verið rakið hér, er komið fram. Allan þann tíma hafa efnahagsspekingar frjálshyggjunnar ásamt ráðherrum og þingmönnum sínum virt aðvaranir að vettugi og haldið alröngum veruleika að almenning og hvatt hann til þess að taka ekki mark á aðvörunum.
Ekkert stendur eftir af „efnahagsundri“ frjálshyggjunnar. Ríkissjóður skuldsettur í botn og eigur ríkissins horfnar í útsölum til valinna vina. Heimilin riða til falls og fyrirtækin hrynja hvert af öðru.
Og forsvarsmenn Sjálfstæðisflokksins hamast við í öllum fréttatímum að lýsa því yfir, að þeir séu svo undrandi á því að til sé fólk sem vilji slíta samstarfinu við þá. Stór hluti almennings krefst afsagna ráðherranna. Hvað þarf að gerast svo þessum mönnum sé komið frá?
Hvert einasta atriði sem hagfræðingar aðila vinnumarkaðs vöruðu við og hefur svo margoft verið rakið hér, er komið fram. Allan þann tíma hafa efnahagsspekingar frjálshyggjunnar ásamt ráðherrum og þingmönnum sínum virt aðvaranir að vettugi og haldið alröngum veruleika að almenning og hvatt hann til þess að taka ekki mark á aðvörunum.
Ekkert stendur eftir af „efnahagsundri“ frjálshyggjunnar. Ríkissjóður skuldsettur í botn og eigur ríkissins horfnar í útsölum til valinna vina. Heimilin riða til falls og fyrirtækin hrynja hvert af öðru.
Og forsvarsmenn Sjálfstæðisflokksins hamast við í öllum fréttatímum að lýsa því yfir, að þeir séu svo undrandi á því að til sé fólk sem vilji slíta samstarfinu við þá. Stór hluti almennings krefst afsagna ráðherranna. Hvað þarf að gerast svo þessum mönnum sé komið frá?
Hagsmunasamtök heimilanna opinn fundur 8. jan.
Opinn vinnufundur í Borgartúni 3 - þann 8. janúar 2009 kl. 20.00
Unnið er að stofnun hagsmunasamtaka heimilanna í ljósi þess efnhagsástands sem ríkir og stöðu heimilanna í landinu. Ljóst er að engin samtök hafa tekið að sér að gæta hagsmuna heimilanna í landinu á sama tíma og samtök eru til fyrir ýmsa aðra hagsmunahópa og samtakamáttur þeirra í kröfum til stjórnvalda og fjármálafyrirtækja því til staðar, s.s. eins og fjármagnseigendur, launþega, atvinnurekendur.
Undirbúningsnefnd samtakanna hefur ákveðið að boða til opins vinnufundar og leitast við að virkja fólk til þátttöku í mótun áherslna og tilgangs þeirra. Tilgangur vinnufundarins er að skilgreina betur þær áherslur sem lagðar verða til grundvallar starfsemi samtakanna, svo sem hlutverk, markmið, nafn, lög og meginkröfur og að ræða stjórnarmyndun samtakanna.
Fyrir lok mánaðarins er áformað að halda stofnfund samtakanna þar sem m.a. verður farið yfir niðurstöður vinnufundarins, þær lagðar fram til samþykktar og stjórn samtakanna kosin. Undirbúningsnefnd bindur vonir við að stofnfundurinn verði mjög fjölmennur og þátttakendur taki virkan þátt í að móta megináherslur samtakanna og að hann veki verðskuldaða athygli.
Samtökin munu starfa sjálfstætt og án afskipta annara hagsmunaaðila eða stjórnmálaflokka. Öllum er velkomið að leggja málstaðnum lið og eru allir áhugasamir hvattir til að hafa samband eða mæta á fundina.
F.h. undirbúningsnefndar
Ásta Rut Jónasdóttir // astry74@hotmail.com
Unnið er að stofnun hagsmunasamtaka heimilanna í ljósi þess efnhagsástands sem ríkir og stöðu heimilanna í landinu. Ljóst er að engin samtök hafa tekið að sér að gæta hagsmuna heimilanna í landinu á sama tíma og samtök eru til fyrir ýmsa aðra hagsmunahópa og samtakamáttur þeirra í kröfum til stjórnvalda og fjármálafyrirtækja því til staðar, s.s. eins og fjármagnseigendur, launþega, atvinnurekendur.
Undirbúningsnefnd samtakanna hefur ákveðið að boða til opins vinnufundar og leitast við að virkja fólk til þátttöku í mótun áherslna og tilgangs þeirra. Tilgangur vinnufundarins er að skilgreina betur þær áherslur sem lagðar verða til grundvallar starfsemi samtakanna, svo sem hlutverk, markmið, nafn, lög og meginkröfur og að ræða stjórnarmyndun samtakanna.
Fyrir lok mánaðarins er áformað að halda stofnfund samtakanna þar sem m.a. verður farið yfir niðurstöður vinnufundarins, þær lagðar fram til samþykktar og stjórn samtakanna kosin. Undirbúningsnefnd bindur vonir við að stofnfundurinn verði mjög fjölmennur og þátttakendur taki virkan þátt í að móta megináherslur samtakanna og að hann veki verðskuldaða athygli.
Samtökin munu starfa sjálfstætt og án afskipta annara hagsmunaaðila eða stjórnmálaflokka. Öllum er velkomið að leggja málstaðnum lið og eru allir áhugasamir hvattir til að hafa samband eða mæta á fundina.
F.h. undirbúningsnefndar
Ásta Rut Jónasdóttir // astry74@hotmail.com
mánudagur, 5. janúar 2009
Cracks in the crust
Eitt af því sem ég fékk sent um jólin var þessi ágæta grein úr Economist.
Þar er ábending hvernig losna megi við Mr. Oddsson, annars gæti farið svo að við þyrftum að búa við hann jafnlengi og nágranna hans á Arnarhólnum, Mr. Arnarson, eða í 1100 ár. Þeir verða þar með sama útsýni yfir hálfkarað tónlistarhúsið sakir þess að kínverska þjóðin neiti að útbúa sérstakt lán fyrir „Game Over“ þjóðina.
Tónlistarhúsið sé reyndar ágætisminnismerki um þá efnahagstefnu sem Mr. Oddsson of félagar hafi stefnt íslensku þjóðinni út í. Í raun eins afsteypa af dauðum hval í hafnarminni Reykjavíkurborgar, þar sem Mr. Oddsson hafi búið og starfað alla sína starfstíð.
AN ARTICLE FOR YOU, FROM ECONOMIST.COM -
CRACKS IN THE CRUST
Dec 11th 2008
Iceland's banking collapse is the biggest, relative to the size of an economy, that any country has ever suffered. There are lessons to be learnt beyond its shores
ATOP a hill near Reykjavik's old harbour is a bronze statue of Ingolfur Arnarson, the first Nordic settler of inhospitable Iceland. It overlooks a bunker-like building: the central bank, headed by David Oddsson, a man who more than 1,100 years later has shown similar survival skills. Before chairing the central bank's board of governors, Mr Oddsson was prime minister for more than 13 years, a record, during which time Iceland became one of the richest countries in the world. For years he was Iceland's most popular politician, privatizing most of the banking system with a Thatcherite zeal and floating the currency, the krona.
But the collapse of the krona and nationalization of the country's three largest banks in early October, which forced the country to secure help from the IMF, have left Iceland's economic miracle and Mr Oddsson's reputation in tatters. For weeks, protesters have gathered in Reykjavik's main square each Saturday calling for his removal from office. On the chilly afternoon of December 1st a few hundred of them, shouting "David out, David out", gathered at the Arnarson statue and marched down the hill to the central bank. In the lobby, they were met by riot police, who eventually defused the situation.
Such protests are almost unheard of: the only previous mass demonstrations to shake the country, against NATO membership, took place in 1949. But the economic crisis has exposed deep fissures in the nation of 300,000 people. In the same building the next day, Mr Oddsson barely smiles when he tells THE ECONOMIST, "They say that the only way to get to paradise without dying is to be governor of a central bank. This has not been true in Iceland."
So far, such protests are the most tangible evidence of the troubles besetting Icelandic society. The landscape bears scars too. From the central bank, the view of snow-dusted Mount Esja across the estuary is blocked by a half-finished grey edifice, sprawled like a dead whale across the harbour-front. This was to have been Iceland's most spectacular building, crowning 15 years of economic growth: a concert hall facing out to the North Atlantic, covered in glass prisms imported from China meant to resemble glaciers and lava. But since the collapse of the bank that led the funding, construction has almost ground to a halt.
Likewise, blocks of half-built luxury flats stand half-finished along the waterfront. Instead of glass prisms, Icelanders are looking forward to a different Chinese cargo in the dying weeks of the year: fireworks. They set off more per person each new year than any other country in the world. Such is the demand that the Chinese manufacturers are making a special loan to Icelanders to buy them, according to a local newspaper.
Almost no other private creditor is lending them anything; Iceland has
turned instead to the IMF. In November the fund agreed to a $2.1
billion two-year standby programme, which was supplemented by promises
from Nordic countries and Poland, as well as Britain, the Netherlands
and Germany. The package will be worth $10.2 billion in total--more
than half of Iceland's GDP.
Þar er ábending hvernig losna megi við Mr. Oddsson, annars gæti farið svo að við þyrftum að búa við hann jafnlengi og nágranna hans á Arnarhólnum, Mr. Arnarson, eða í 1100 ár. Þeir verða þar með sama útsýni yfir hálfkarað tónlistarhúsið sakir þess að kínverska þjóðin neiti að útbúa sérstakt lán fyrir „Game Over“ þjóðina.
Tónlistarhúsið sé reyndar ágætisminnismerki um þá efnahagstefnu sem Mr. Oddsson of félagar hafi stefnt íslensku þjóðinni út í. Í raun eins afsteypa af dauðum hval í hafnarminni Reykjavíkurborgar, þar sem Mr. Oddsson hafi búið og starfað alla sína starfstíð.
AN ARTICLE FOR YOU, FROM ECONOMIST.COM -
CRACKS IN THE CRUST
Dec 11th 2008
Iceland's banking collapse is the biggest, relative to the size of an economy, that any country has ever suffered. There are lessons to be learnt beyond its shores
ATOP a hill near Reykjavik's old harbour is a bronze statue of Ingolfur Arnarson, the first Nordic settler of inhospitable Iceland. It overlooks a bunker-like building: the central bank, headed by David Oddsson, a man who more than 1,100 years later has shown similar survival skills. Before chairing the central bank's board of governors, Mr Oddsson was prime minister for more than 13 years, a record, during which time Iceland became one of the richest countries in the world. For years he was Iceland's most popular politician, privatizing most of the banking system with a Thatcherite zeal and floating the currency, the krona.
But the collapse of the krona and nationalization of the country's three largest banks in early October, which forced the country to secure help from the IMF, have left Iceland's economic miracle and Mr Oddsson's reputation in tatters. For weeks, protesters have gathered in Reykjavik's main square each Saturday calling for his removal from office. On the chilly afternoon of December 1st a few hundred of them, shouting "David out, David out", gathered at the Arnarson statue and marched down the hill to the central bank. In the lobby, they were met by riot police, who eventually defused the situation.
Such protests are almost unheard of: the only previous mass demonstrations to shake the country, against NATO membership, took place in 1949. But the economic crisis has exposed deep fissures in the nation of 300,000 people. In the same building the next day, Mr Oddsson barely smiles when he tells THE ECONOMIST, "They say that the only way to get to paradise without dying is to be governor of a central bank. This has not been true in Iceland."
So far, such protests are the most tangible evidence of the troubles besetting Icelandic society. The landscape bears scars too. From the central bank, the view of snow-dusted Mount Esja across the estuary is blocked by a half-finished grey edifice, sprawled like a dead whale across the harbour-front. This was to have been Iceland's most spectacular building, crowning 15 years of economic growth: a concert hall facing out to the North Atlantic, covered in glass prisms imported from China meant to resemble glaciers and lava. But since the collapse of the bank that led the funding, construction has almost ground to a halt.
Likewise, blocks of half-built luxury flats stand half-finished along the waterfront. Instead of glass prisms, Icelanders are looking forward to a different Chinese cargo in the dying weeks of the year: fireworks. They set off more per person each new year than any other country in the world. Such is the demand that the Chinese manufacturers are making a special loan to Icelanders to buy them, according to a local newspaper.
Almost no other private creditor is lending them anything; Iceland has
turned instead to the IMF. In November the fund agreed to a $2.1
billion two-year standby programme, which was supplemented by promises
from Nordic countries and Poland, as well as Britain, the Netherlands
and Germany. The package will be worth $10.2 billion in total--more
than half of Iceland's GDP.
The IMF calls the collapse of the banks the biggest banking failure in history relative to the size of an economy. In 2007 Iceland's three main banks made loans equivalent to about nine times the size of the booming economy, up from about 200% of GDP after privatization in 2003 (see chart 1). Only about one-fifth of those loans were in kronur; interest rates on these were punitively high. Ordinary citizens instead borrowed from their banks in cheaper currencies such as yen and Swiss francs to buy even the most modest homes and cars.
But after the banks collapsed in early October, the currency slumped and domestic interest rates rose sharply (see chart 2). Exchange controls imposed in the heat of the crisis have severely restricted access to hard currency. Initially, there were fears for the payments system. But after an initial panic, credit and debit cards appear to work normally again; Reykjavik's stores are filled with Christmas shoppers, and restaurants still serve up expensive delicacies such as grilled whale.
But people are mostly living on borrowed time as well as borrowed money. The IMF programme forecasts that the economy will contract by 9.6% next year. Many workers have been laid off but, thanks to Iceland's labour laws, they have three months' notice, so the impact is not yet being fully felt. Many young Icelanders, who have never known unemployment, are expected to lose their jobs as businesses shut down. Vilhjalmur Egilsson, head of the Confederation of Icelandic Employers, the main business organization, says that "corporate Iceland is technically bankrupt" because of its foreign debts. It is unable to refinance loans because the new capital controls mean all credit to the country has dried up.
With unemployment rising, citizens talk openly about defaulting on their home and car loans (those flashy Range Rovers are now known dryly as "Game Overs"). Principal payments on local-currency mortgages are indexed to inflation, which is expected to be 20% this year. Because of this and their foreign-currency exposure, many households' debts have doubled in krona terms. Sirry Hjaltested, a pre-school teacher who joins in the Saturday protests, says that her grocery bills have gone up by half in a few months. She blames the country's reckless bankers for the ruin of the economy. "If I met a banker," she says, "I'd kick his ass so hard, my shoes would be stuck inside."
The scale of what confronts Ms Hjaltested and other Icelanders is only just becoming clear. According to the IMF, the failure of the banks may cost taxpayers more than 80% of GDP. Relative to the economy's size, that would be about 20 times what the Swedish government paid to rescue its banks in the early 1990s. It would be several times the cost of Japan's banking crisis a decade ago.
Abroad, there are also stark lessons from Iceland's woes. There may also be important consequences for cross-border banking regulation all over Europe. Iceland's tale exemplifies why central banks around the world are spraying liquidity at the financial system to keep banks in business. When liquidity vanishes, banks quickly become insolvent. When that happens to foreign-currency loans and deposits, the central bank's abilities as lender of last resort are tested, and Iceland shows how quickly a small country with a thinly traded currency can fail that test.
Iceland was uniquely overextended, but other countries, too, have big banking industries relative to the size of their economies supported by lots of borrowing. Britain is one. Willem Buiter of the London School of Economics, who prepared a report on Iceland earlier this year that gave warning of the risk of disaster, asked in a recent, widely discussed blog[1] whether London could be "Reykjavik-on-Thames".
A GEYSER UNDER LONDON
The balance-sheet of Britain's banking system, at 450% of GDP, was half the (relative) size of Iceland's at the end of last year. But that is still high. Like Iceland, Britain does not have a global reserve currency, such as the dollar or the euro, to draw on if it needs to act as lender of last resort. Its net foreign-exchange exposure is nil, but Iceland was in a similar position, and its banks have not been able to liquidate foreign assets to cover their foreign debts.
Mr Buiter acknowledges that Britain has access to currency swap lines from the world's biggest central banks, which would help it prevent a run on the banks. But he argues that the cost of this insurance will make London less competitive as a global financial centre. He thinks this makes a good case for Britain to adopt the euro. Among larger European countries, he says, the British government's exposure to its banking sector is by far the highest. "Switzerland, Denmark and Sweden are in a similar pickle," he adds.
Iceland found, to its peril, that its access to the leading currencies was not as sure as it had hoped. In fact, as troubles mounted, it succeeded only in securing swap lines worth EURO1.5 billion ($2.3 billion) from three Nordic central banks in May, hardly enough to prevent a run on its banks. The Federal Reserve, the European Central Bank (ECB) and the Bank of England all rejected Iceland's requests, stating, according to the Central Bank of Iceland, that the Icelandic financial system was too large relative to the size of the economy for plausible swap lines to be effective. They also wanted Iceland to talk to the IMF, which the authorities appear to have done only half-heartedly at first.
Why were the foreigners so tight-fisted? A big problem was the increasingly rickety business model of Iceland's two largest banks, Landsbanki and Kaupthing Bank. Because Iceland is so small, the banks could attract only paltry sums in domestic deposits, which made them overly reliant on international capital markets. But in 2006, in what one of their chief executives describes as a stroke of genius, they hit upon the idea of creating internet accounts to attract foreign deposits, using the cost savings from online banking to offer higher interest rates to savers. Their strategy was so successful that soon they were sucking deposits away from bricks-and-mortar banks across Europe.
Financial officials in several countries say it became clear early this year that these online banks might pose a systemic threat across the region. Landsbanki, for example, had used Iceland's membership of the European Economic Area (which gives countries access to the European single market without having to join the European Union) to develop its online banking presence. Under the EEA's "passport" system, it could set up bank branches abroad that were supervised from Reykjavik, notably its internet operations in Britain and the Netherlands, called Icesave[2].
But as Icesave grew, European authorities realized that Iceland's coffers were far too small to provide deposit insurance to savers, and that its central bank lacked reserves to act as a credible lender of last resort in the case of a run. The British authorities pressed Landsbanki to create a subsidiary in London that would be supervised by British banking authorities, as its compatriot, Kaupthing, had done. It never did. When Landsbanki collapsed in October, the country ended up owing $8.2 billion to foreign internet depositors of its banks, an amount almost half the size of Iceland's entire economy.
At the time, other big cross-border banks, such as Fortis, a Benelux bank, and Dexia, a Belgo-Dutch bank, were in deep trouble, and there were growing concerns among European officials that a country could be overwhelmed if it was home to a big international bank that failed. Landsbanki made this fear into reality. Partly as a result of the Iceland fiasco, the British government has written to the European Commission seeking urgent consideration of improvements to legislation of cross-border banking in the EEA, including better ways of protecting depositors in branches of foreign banks.
FOREVER IN YOUR DEBT
In Iceland there are still many misgivings about repaying the huge debts incurred, as there are about other aspects of the IMF programme. A report in MORGUNBLADID, a national newspaper, claimed that relative to Iceland's size, the debt to Icesave depositors is bigger than the reparations demanded of Germany by the Treaty of Versailles. Mr Egilsson of the employers' confederation has written to the IMF's local boss in Iceland urging him to scrap what he describes as ruinous capital controls.
In his unassuming whitewashed offices near the central bank, Geir Haarde, the prime minister, appears sympathetic to some of these concerns. "There is still a lot of legal argumentation saying we should not pay" the debt to Icesave depositors, he says, though he stresses that his government has agreed to reimburse them.
He suggests that the government also thought long and hard before turning to the IMF. Already the country is chafing under interest rates that were pushed up by six percentage points to 18% during talks with the fund. "The interest-rate policy is probably the most difficult part for Icelanders to accept and understand," he says. He hopes that rates will start to fall quite quickly early next year, but knows the IMF is concerned about a premature relaxation of monetary policy. "We will need to do it in a very careful way. [But] we have had high interest rates here for a long time and people are tired of them."
The status of the nationalized banks is another sore point. After being seized by the government (Kaupthing was given an unhelpful shove into bankruptcy when the British government put its London subsidiary into administration), they have defaulted on their huge international liabilities. These have been placed into "old banks", while local-currency deposits and loans are in "new banks" that are meant to restore a semblance of normality to Iceland's financial system. However, even the new banks have written off about 50% of their loans, implying that they do not expect that portion to be repaid. With interest rates as high as they are, and principal payments indexed to inflation, Jon Jonsson, an Icelandic international banker, says the solvency of even the new banks remains in doubt.
Mr Haarde says one possible solution is to hand the banks over to their biggest foreign creditors. Talks are under way with some, such as Germany's Bayerische Landesbank, he says. (On December 1st the German bank announced huge job cuts and said it would receive about EURO30 billion of state support, partly because of its losses in Iceland. It is not keen to take over an Icelandic bank.)
The key to stabilizing Iceland will be the currency, and here the responsibility falls most heavily on Mr Oddsson. In recent days the krona has shot up in value against the euro, partly because the central bank has eased the controls on inflows of foreign exchange. But capital outflows are still restricted and there are growing fears among business people that the capital controls will drive the last vestiges of foreign investment out of Iceland.
It is also clear, however, that lifting the controls too quickly may lead to huge capital flight. Mr Oddsson makes little attempt to conceal his disquiet over these matters. Capital controls are "not a line taken from the Bible," he says. "They were the recommendation of the IMF. It was the government's call and after it was done we supported it." That hardly amounts to a ringing endorsement.
The currency is also where the politics of the crisis are likely to prove most troublesome. It is not just left-wing agitators who blame Mr Oddsson for the crisis. (Ever the politician, he expresses sympathy, saying the protests "describe a huge disappointment of the people".) He has regularly tussled with members of the country's business elite and the large parts of the media that are owned by Baugur, Iceland's most prominent international firm. In an impassioned speech to Iceland's Chamber of Commerce last month, he urged the police to investigate the activities of bank executives. One Icelandic firm had debts of 1 trillion kronur ($5.3 billion) to the three big domestic banks, more than all the banks' equity combined, he said. "The Central Bank of Iceland should probably place dead last on the list of those in need of investigation," he declared.
The bankers, in turn, blame him for almost everything, especially the blundered rescue of Glitnir, the smallest of the three banks, in late September, which turned a private-banking crisis into a sovereign-debt one. He has been criticized for his handling of the overvaluation of the krona, which caused all manner of unhealthy speculation. He is also accused of overlooking the inadequacy of the central bank's lender-of-last-resort facility.
AN ANSWER ACROSS THE SEA
Whatever the merits of these arguments, the blame game complicates a debate which some consider crucial to Iceland's attempts to escape from its crisis: a move towards adopting a hard currency, specifically the euro. The nationalistic Mr Oddsson, who has spent his working life in Reykjavik, is thought to be against this. (He dismisses the euro zone as a "Shangri-La".) Iceland's international business people, buoyed by the arguments of academics such as Mr Buiter, believe that the crisis has exposed the dangers of relying on a small, fragile currency.
It would not be an easy decision. Iceland has kept out of the EU, not least to safeguard its cod-fishing quotas. The ECB has made clear that Iceland cannot adopt the euro unless it joins the EU first, which might take years. Some academics suggest unilateral "euroisation", as Montenegro has done. This could be done with as little as EURO100m to replace notes in circulation, a fraction of Iceland's EURO3 billion of international reserves. But such a unilateral step runs the risk of antagonizing the EU. And it might not stop capital flight.
The Independence Party, which Mr Oddsson long led, has brought forward its national convention to January to discuss these matters, but it is divided on the issue. With the krona on life support, cool heads will be needed to stop the debate splitting the country. Mr Jonsson, the banker, believes the euro question could be as significant, in its way, as Iceland's decision to adopt Christianity and throw out its pagan gods 1,000 years ago. If the krona finally goes the way of the pagans, there is a good chance that Mr Oddsson will go with it.
But people are mostly living on borrowed time as well as borrowed money. The IMF programme forecasts that the economy will contract by 9.6% next year. Many workers have been laid off but, thanks to Iceland's labour laws, they have three months' notice, so the impact is not yet being fully felt. Many young Icelanders, who have never known unemployment, are expected to lose their jobs as businesses shut down. Vilhjalmur Egilsson, head of the Confederation of Icelandic Employers, the main business organization, says that "corporate Iceland is technically bankrupt" because of its foreign debts. It is unable to refinance loans because the new capital controls mean all credit to the country has dried up.
With unemployment rising, citizens talk openly about defaulting on their home and car loans (those flashy Range Rovers are now known dryly as "Game Overs"). Principal payments on local-currency mortgages are indexed to inflation, which is expected to be 20% this year. Because of this and their foreign-currency exposure, many households' debts have doubled in krona terms. Sirry Hjaltested, a pre-school teacher who joins in the Saturday protests, says that her grocery bills have gone up by half in a few months. She blames the country's reckless bankers for the ruin of the economy. "If I met a banker," she says, "I'd kick his ass so hard, my shoes would be stuck inside."
The scale of what confronts Ms Hjaltested and other Icelanders is only just becoming clear. According to the IMF, the failure of the banks may cost taxpayers more than 80% of GDP. Relative to the economy's size, that would be about 20 times what the Swedish government paid to rescue its banks in the early 1990s. It would be several times the cost of Japan's banking crisis a decade ago.
Abroad, there are also stark lessons from Iceland's woes. There may also be important consequences for cross-border banking regulation all over Europe. Iceland's tale exemplifies why central banks around the world are spraying liquidity at the financial system to keep banks in business. When liquidity vanishes, banks quickly become insolvent. When that happens to foreign-currency loans and deposits, the central bank's abilities as lender of last resort are tested, and Iceland shows how quickly a small country with a thinly traded currency can fail that test.
Iceland was uniquely overextended, but other countries, too, have big banking industries relative to the size of their economies supported by lots of borrowing. Britain is one. Willem Buiter of the London School of Economics, who prepared a report on Iceland earlier this year that gave warning of the risk of disaster, asked in a recent, widely discussed blog[1] whether London could be "Reykjavik-on-Thames".
A GEYSER UNDER LONDON
The balance-sheet of Britain's banking system, at 450% of GDP, was half the (relative) size of Iceland's at the end of last year. But that is still high. Like Iceland, Britain does not have a global reserve currency, such as the dollar or the euro, to draw on if it needs to act as lender of last resort. Its net foreign-exchange exposure is nil, but Iceland was in a similar position, and its banks have not been able to liquidate foreign assets to cover their foreign debts.
Mr Buiter acknowledges that Britain has access to currency swap lines from the world's biggest central banks, which would help it prevent a run on the banks. But he argues that the cost of this insurance will make London less competitive as a global financial centre. He thinks this makes a good case for Britain to adopt the euro. Among larger European countries, he says, the British government's exposure to its banking sector is by far the highest. "Switzerland, Denmark and Sweden are in a similar pickle," he adds.
Iceland found, to its peril, that its access to the leading currencies was not as sure as it had hoped. In fact, as troubles mounted, it succeeded only in securing swap lines worth EURO1.5 billion ($2.3 billion) from three Nordic central banks in May, hardly enough to prevent a run on its banks. The Federal Reserve, the European Central Bank (ECB) and the Bank of England all rejected Iceland's requests, stating, according to the Central Bank of Iceland, that the Icelandic financial system was too large relative to the size of the economy for plausible swap lines to be effective. They also wanted Iceland to talk to the IMF, which the authorities appear to have done only half-heartedly at first.
Why were the foreigners so tight-fisted? A big problem was the increasingly rickety business model of Iceland's two largest banks, Landsbanki and Kaupthing Bank. Because Iceland is so small, the banks could attract only paltry sums in domestic deposits, which made them overly reliant on international capital markets. But in 2006, in what one of their chief executives describes as a stroke of genius, they hit upon the idea of creating internet accounts to attract foreign deposits, using the cost savings from online banking to offer higher interest rates to savers. Their strategy was so successful that soon they were sucking deposits away from bricks-and-mortar banks across Europe.
Financial officials in several countries say it became clear early this year that these online banks might pose a systemic threat across the region. Landsbanki, for example, had used Iceland's membership of the European Economic Area (which gives countries access to the European single market without having to join the European Union) to develop its online banking presence. Under the EEA's "passport" system, it could set up bank branches abroad that were supervised from Reykjavik, notably its internet operations in Britain and the Netherlands, called Icesave[2].
But as Icesave grew, European authorities realized that Iceland's coffers were far too small to provide deposit insurance to savers, and that its central bank lacked reserves to act as a credible lender of last resort in the case of a run. The British authorities pressed Landsbanki to create a subsidiary in London that would be supervised by British banking authorities, as its compatriot, Kaupthing, had done. It never did. When Landsbanki collapsed in October, the country ended up owing $8.2 billion to foreign internet depositors of its banks, an amount almost half the size of Iceland's entire economy.
At the time, other big cross-border banks, such as Fortis, a Benelux bank, and Dexia, a Belgo-Dutch bank, were in deep trouble, and there were growing concerns among European officials that a country could be overwhelmed if it was home to a big international bank that failed. Landsbanki made this fear into reality. Partly as a result of the Iceland fiasco, the British government has written to the European Commission seeking urgent consideration of improvements to legislation of cross-border banking in the EEA, including better ways of protecting depositors in branches of foreign banks.
FOREVER IN YOUR DEBT
In Iceland there are still many misgivings about repaying the huge debts incurred, as there are about other aspects of the IMF programme. A report in MORGUNBLADID, a national newspaper, claimed that relative to Iceland's size, the debt to Icesave depositors is bigger than the reparations demanded of Germany by the Treaty of Versailles. Mr Egilsson of the employers' confederation has written to the IMF's local boss in Iceland urging him to scrap what he describes as ruinous capital controls.
In his unassuming whitewashed offices near the central bank, Geir Haarde, the prime minister, appears sympathetic to some of these concerns. "There is still a lot of legal argumentation saying we should not pay" the debt to Icesave depositors, he says, though he stresses that his government has agreed to reimburse them.
He suggests that the government also thought long and hard before turning to the IMF. Already the country is chafing under interest rates that were pushed up by six percentage points to 18% during talks with the fund. "The interest-rate policy is probably the most difficult part for Icelanders to accept and understand," he says. He hopes that rates will start to fall quite quickly early next year, but knows the IMF is concerned about a premature relaxation of monetary policy. "We will need to do it in a very careful way. [But] we have had high interest rates here for a long time and people are tired of them."
The status of the nationalized banks is another sore point. After being seized by the government (Kaupthing was given an unhelpful shove into bankruptcy when the British government put its London subsidiary into administration), they have defaulted on their huge international liabilities. These have been placed into "old banks", while local-currency deposits and loans are in "new banks" that are meant to restore a semblance of normality to Iceland's financial system. However, even the new banks have written off about 50% of their loans, implying that they do not expect that portion to be repaid. With interest rates as high as they are, and principal payments indexed to inflation, Jon Jonsson, an Icelandic international banker, says the solvency of even the new banks remains in doubt.
Mr Haarde says one possible solution is to hand the banks over to their biggest foreign creditors. Talks are under way with some, such as Germany's Bayerische Landesbank, he says. (On December 1st the German bank announced huge job cuts and said it would receive about EURO30 billion of state support, partly because of its losses in Iceland. It is not keen to take over an Icelandic bank.)
The key to stabilizing Iceland will be the currency, and here the responsibility falls most heavily on Mr Oddsson. In recent days the krona has shot up in value against the euro, partly because the central bank has eased the controls on inflows of foreign exchange. But capital outflows are still restricted and there are growing fears among business people that the capital controls will drive the last vestiges of foreign investment out of Iceland.
It is also clear, however, that lifting the controls too quickly may lead to huge capital flight. Mr Oddsson makes little attempt to conceal his disquiet over these matters. Capital controls are "not a line taken from the Bible," he says. "They were the recommendation of the IMF. It was the government's call and after it was done we supported it." That hardly amounts to a ringing endorsement.
The currency is also where the politics of the crisis are likely to prove most troublesome. It is not just left-wing agitators who blame Mr Oddsson for the crisis. (Ever the politician, he expresses sympathy, saying the protests "describe a huge disappointment of the people".) He has regularly tussled with members of the country's business elite and the large parts of the media that are owned by Baugur, Iceland's most prominent international firm. In an impassioned speech to Iceland's Chamber of Commerce last month, he urged the police to investigate the activities of bank executives. One Icelandic firm had debts of 1 trillion kronur ($5.3 billion) to the three big domestic banks, more than all the banks' equity combined, he said. "The Central Bank of Iceland should probably place dead last on the list of those in need of investigation," he declared.
The bankers, in turn, blame him for almost everything, especially the blundered rescue of Glitnir, the smallest of the three banks, in late September, which turned a private-banking crisis into a sovereign-debt one. He has been criticized for his handling of the overvaluation of the krona, which caused all manner of unhealthy speculation. He is also accused of overlooking the inadequacy of the central bank's lender-of-last-resort facility.
AN ANSWER ACROSS THE SEA
Whatever the merits of these arguments, the blame game complicates a debate which some consider crucial to Iceland's attempts to escape from its crisis: a move towards adopting a hard currency, specifically the euro. The nationalistic Mr Oddsson, who has spent his working life in Reykjavik, is thought to be against this. (He dismisses the euro zone as a "Shangri-La".) Iceland's international business people, buoyed by the arguments of academics such as Mr Buiter, believe that the crisis has exposed the dangers of relying on a small, fragile currency.
It would not be an easy decision. Iceland has kept out of the EU, not least to safeguard its cod-fishing quotas. The ECB has made clear that Iceland cannot adopt the euro unless it joins the EU first, which might take years. Some academics suggest unilateral "euroisation", as Montenegro has done. This could be done with as little as EURO100m to replace notes in circulation, a fraction of Iceland's EURO3 billion of international reserves. But such a unilateral step runs the risk of antagonizing the EU. And it might not stop capital flight.
The Independence Party, which Mr Oddsson long led, has brought forward its national convention to January to discuss these matters, but it is divided on the issue. With the krona on life support, cool heads will be needed to stop the debate splitting the country. Mr Jonsson, the banker, believes the euro question could be as significant, in its way, as Iceland's decision to adopt Christianity and throw out its pagan gods 1,000 years ago. If the krona finally goes the way of the pagans, there is a good chance that Mr Oddsson will go with it.
sunnudagur, 4. janúar 2009
Kosningaár
Á þessu ári verður íslenska valdastéttin að víkja og eyða þarf þeim klíkum sem halda landinu í fjötrum. Það var þetta fólk sem settu almenning á hausinn. Við þurfum ekki að bíða eftir næsta landsfundi. Sú umræða sem þar mun fara fram mun snúast um hvernig valdastéttin ætlar að viðhalda völdum sínum og víkja sér undan ábyrgð.
Fremst í flokki valdastéttarinnar fer ríkisstjórnin með sínum embættismönnum. Þetta fólk er svo nátengt öllu sem varðar hrunið og aðdraganda þess. Ríkistjórnin ætlar sér að standa í vegi fyrir uppgjöri við auðstéttina. Síðustu kosningar fóru fram á fölskum forsendum, þess vegna viljum við fá að kjósa upp á nýtt.
Við verðum að fá að vita hvernig skuldir okkar eru tilkomnar, hvað þær eru miklar og hverjir eru ábyrgir fyrir þeim. Forysta Sjálfstæðisflokksins ætlar ekki að taka ábyrgð á þeim ógöngum sem hún hefur leitt þjóðina í með efnahagsstefnu sinni. Það er einkennilegur jafnaðarmannaflokkur sem heldur Flokknum við völd, og kvittar um leið undir þá hugmyndafræði sem nú hefur gert þjóðina gjaldþrota.
Það er hugmyndafræði óreiðumanna, sem þeir nú bera ábyrgð á. Mönnum sem komu milljörðum úr landi, og skenktu sér hundruð milljóna í bónus fyrir það eitt að fá þá hugmynd að ræna þjóðina efnahagslegu sjálfstæði.
Í heilbrigðum samfélögum væri búið að setja þetta fólk í járn. En á Íslandi sitja þeir áfram eins og ekkert hafi gerst og neita þátttöku í aðild að eignarhaldsfélögum, sem þeir settu á takmarkaða skatta og nýttu til þess að storka út skuldir.
Já hér eru jafnvel ráðherrar að verki. En þeir fara til Kína og taka viðtal við sjálfan sig og láta senda heim í beinni útsendingu, í stað þess að vera heima og biðjast afsökunar á því að hafa nært þjóðina á lygum.
Við þurfum nýtt fólk, fólk sem þekkir sitt þjóðfélag og er ekki í einhverri af valdaklíkunum. Venjulegt fólk þekkir mannvæn gildi og getur lifað á venjulegum launum og búið í venjulegu húsi. Það var röng stefna að Ísland ætti að verða paradís fyrir fjárglæframenn eins efnahagsspekingar stjórnvalda hafa unnið að því að skapa. Árum saman höfum við mátt búa við umhverfi byggt á rakalausum klisjum og pólitískum ráðningum. Hyglingum til útvalinni.
Mig langar til þess að búa hér áfram og hafa börn mín og barnabörn nálægt mér. Við þurfum skapandi lausnir með skynsamri og umhverfisvænni orkunýtingu. Orkulindir eiga að vera í eigu þjóðarinnar. Við eigum að semja við eigendur jöklabréfa um að leggja fjármagn í arðvæn orkuvirki og fá lífeyrissjóðanna til þess að byggja upp sprotafyrirtæki . Umhverfisvæn hátækniver.
En svo við getum hafist handa verðum við að losna við pólitísku klækjarefina, þeir geta haldið sín flokksþing og lagt þar sína pólitísku kapla og strokað út sínar skuldir.
Fremst í flokki valdastéttarinnar fer ríkisstjórnin með sínum embættismönnum. Þetta fólk er svo nátengt öllu sem varðar hrunið og aðdraganda þess. Ríkistjórnin ætlar sér að standa í vegi fyrir uppgjöri við auðstéttina. Síðustu kosningar fóru fram á fölskum forsendum, þess vegna viljum við fá að kjósa upp á nýtt.
Við verðum að fá að vita hvernig skuldir okkar eru tilkomnar, hvað þær eru miklar og hverjir eru ábyrgir fyrir þeim. Forysta Sjálfstæðisflokksins ætlar ekki að taka ábyrgð á þeim ógöngum sem hún hefur leitt þjóðina í með efnahagsstefnu sinni. Það er einkennilegur jafnaðarmannaflokkur sem heldur Flokknum við völd, og kvittar um leið undir þá hugmyndafræði sem nú hefur gert þjóðina gjaldþrota.
Það er hugmyndafræði óreiðumanna, sem þeir nú bera ábyrgð á. Mönnum sem komu milljörðum úr landi, og skenktu sér hundruð milljóna í bónus fyrir það eitt að fá þá hugmynd að ræna þjóðina efnahagslegu sjálfstæði.
Í heilbrigðum samfélögum væri búið að setja þetta fólk í járn. En á Íslandi sitja þeir áfram eins og ekkert hafi gerst og neita þátttöku í aðild að eignarhaldsfélögum, sem þeir settu á takmarkaða skatta og nýttu til þess að storka út skuldir.
Já hér eru jafnvel ráðherrar að verki. En þeir fara til Kína og taka viðtal við sjálfan sig og láta senda heim í beinni útsendingu, í stað þess að vera heima og biðjast afsökunar á því að hafa nært þjóðina á lygum.
Við þurfum nýtt fólk, fólk sem þekkir sitt þjóðfélag og er ekki í einhverri af valdaklíkunum. Venjulegt fólk þekkir mannvæn gildi og getur lifað á venjulegum launum og búið í venjulegu húsi. Það var röng stefna að Ísland ætti að verða paradís fyrir fjárglæframenn eins efnahagsspekingar stjórnvalda hafa unnið að því að skapa. Árum saman höfum við mátt búa við umhverfi byggt á rakalausum klisjum og pólitískum ráðningum. Hyglingum til útvalinni.
Mig langar til þess að búa hér áfram og hafa börn mín og barnabörn nálægt mér. Við þurfum skapandi lausnir með skynsamri og umhverfisvænni orkunýtingu. Orkulindir eiga að vera í eigu þjóðarinnar. Við eigum að semja við eigendur jöklabréfa um að leggja fjármagn í arðvæn orkuvirki og fá lífeyrissjóðanna til þess að byggja upp sprotafyrirtæki . Umhverfisvæn hátækniver.
En svo við getum hafist handa verðum við að losna við pólitísku klækjarefina, þeir geta haldið sín flokksþing og lagt þar sína pólitísku kapla og strokað út sínar skuldir.
fimmtudagur, 1. janúar 2009
Nýtt ár
Í upphafi árs er ástæða til að horfa til framtíðar. Markmið séu öllum skýr og raunsæ. Vinnubrögð stjórnmálamanna hafa einkennst um of af valdabrölti og pólitískum fléttum. En það er skýr krafa almennings að byggt verði upp á ný það samfélag sem við þekktum. Greiðsluvanda heimila og fyrirtækja í landinu er bráðavandi sem verður að leysa á fyrstu mánuðum ársins.
Grunnurinn í endurreisnarstarfi verður að vera byggður á gagnkvæmu trausti almennings og stjórnvalds. Ég er þeirrar skoðunnar að íslenskt efnahags- og atvinnulíf sé komið í þá stöðu að við náum ekki settum markmiðum án þess að að sækjast eftir aðild að Evrópusambandinu, byggðu á réttlátum samningum í auðlindamálum.
Stjórnvöld stóðu í haust frammi fyrir banka- og gjaldmiðilskreppu, sá kostur virtist einn upp að taka há erlend lán. Lán til þess eins að reyna að endurreisa traust á gjaldmiðli sem aðilar vinnumarkaðs hafa undanfarin ár bent á að sé vonlaus og vinni gegn frekari uppbyggingu atvinnu- og viðskiptalífs. Vandinn í þessari glímu eru háir vextir sem notaðir eru gegn gjaldeyriskreppu, á meðan lágir vextir eru nýttir gegn banka- og efnahagskreppu. Það verður að leysa sem allra fyrst gjaldeyriskreppunna, hún kemur í veg fyrir eðlilega upprisu fyrirtækjanna og dregur úr frumkvæði og framkvæmdavilja.
Enn eru til menn sem trúa því að krónan eigi sér framtíð. Það er óskhyggja. Nú er okkur búin sú staða að brjóti menn gjaldeyrislögin eiga þeir á hætti að fara í fangelsi í allt að tvö ár. Það eitt út af fyrir sig lýsir trú seðlabankastjóra, forsætisráðherra og fjármálaráðherra á krónuna.
Á meðan berst atvinnulífið við gífurlegan fjármagnskostnað og skort á lánsfé. Kostnaðurinn og skorturinn er að taka atvinnulífið kverkataki 0g hefur hamlandi áhrif. Því lengur sem lausn á þessu dregst þeim mun meiri verður skaði efnahagslífsins.
Ísland er í bráðum vanda og spurning hvort íslenskt efnahagslíf hafi efni á því að bíða. Stjórnvöldum og embættismönnum ber skylda, að kynna sér fordómalaust þá kosti sem eru í stöðunni. Það gengur ekki að halda viðskipta- og atvinnulífi í fangelsi hafta ef aðrir kostir standa til boða. Einhliða upptaka annars gjaldmiðils er valkosturinn sem verður að huga að. Einhliða upptaka Evru í samvinnu við ESB gæti verið leið frá þeirri haftastefnu sem nú ríkir á gjaldeyrismarkaði.
Alþjóðasamskipti og öflug utanríkisviðskipti eru mikilvæg forsenda þess að börn okkar geti búið við góð lífskjör í framtíðinni. Það er því grundvallaratriði að vera í góðu sambandi við umheiminn og endurreisa ímynd og traust landsins. Hluti af því er að ganga frá skuldamálum gömlu bankanna.
Við erum fámenn og það verða að ná samningum um skuldaniðurfellingu, annars bíða okkur endalausar og kostnaðarsamar lögsóknir frá erlendum aðilum. Þar verða stjórnvöld að sætta sig við alþjóðalög, barnalegar og illa ígrundaðar upphrópanir um kúgun og óvinveittar athafnir gagnvart Íslandi leysa þar engan vanda. Ef það tekst batnar samningsstaða Íslands er kemur að því að íslendingar setjist niður og semji um þau skilyrði sem fylgja aðild að Evrópusambandinu.
Grunnurinn í endurreisnarstarfi verður að vera byggður á gagnkvæmu trausti almennings og stjórnvalds. Ég er þeirrar skoðunnar að íslenskt efnahags- og atvinnulíf sé komið í þá stöðu að við náum ekki settum markmiðum án þess að að sækjast eftir aðild að Evrópusambandinu, byggðu á réttlátum samningum í auðlindamálum.
Stjórnvöld stóðu í haust frammi fyrir banka- og gjaldmiðilskreppu, sá kostur virtist einn upp að taka há erlend lán. Lán til þess eins að reyna að endurreisa traust á gjaldmiðli sem aðilar vinnumarkaðs hafa undanfarin ár bent á að sé vonlaus og vinni gegn frekari uppbyggingu atvinnu- og viðskiptalífs. Vandinn í þessari glímu eru háir vextir sem notaðir eru gegn gjaldeyriskreppu, á meðan lágir vextir eru nýttir gegn banka- og efnahagskreppu. Það verður að leysa sem allra fyrst gjaldeyriskreppunna, hún kemur í veg fyrir eðlilega upprisu fyrirtækjanna og dregur úr frumkvæði og framkvæmdavilja.
Enn eru til menn sem trúa því að krónan eigi sér framtíð. Það er óskhyggja. Nú er okkur búin sú staða að brjóti menn gjaldeyrislögin eiga þeir á hætti að fara í fangelsi í allt að tvö ár. Það eitt út af fyrir sig lýsir trú seðlabankastjóra, forsætisráðherra og fjármálaráðherra á krónuna.
Á meðan berst atvinnulífið við gífurlegan fjármagnskostnað og skort á lánsfé. Kostnaðurinn og skorturinn er að taka atvinnulífið kverkataki 0g hefur hamlandi áhrif. Því lengur sem lausn á þessu dregst þeim mun meiri verður skaði efnahagslífsins.
Ísland er í bráðum vanda og spurning hvort íslenskt efnahagslíf hafi efni á því að bíða. Stjórnvöldum og embættismönnum ber skylda, að kynna sér fordómalaust þá kosti sem eru í stöðunni. Það gengur ekki að halda viðskipta- og atvinnulífi í fangelsi hafta ef aðrir kostir standa til boða. Einhliða upptaka annars gjaldmiðils er valkosturinn sem verður að huga að. Einhliða upptaka Evru í samvinnu við ESB gæti verið leið frá þeirri haftastefnu sem nú ríkir á gjaldeyrismarkaði.
Alþjóðasamskipti og öflug utanríkisviðskipti eru mikilvæg forsenda þess að börn okkar geti búið við góð lífskjör í framtíðinni. Það er því grundvallaratriði að vera í góðu sambandi við umheiminn og endurreisa ímynd og traust landsins. Hluti af því er að ganga frá skuldamálum gömlu bankanna.
Við erum fámenn og það verða að ná samningum um skuldaniðurfellingu, annars bíða okkur endalausar og kostnaðarsamar lögsóknir frá erlendum aðilum. Þar verða stjórnvöld að sætta sig við alþjóðalög, barnalegar og illa ígrundaðar upphrópanir um kúgun og óvinveittar athafnir gagnvart Íslandi leysa þar engan vanda. Ef það tekst batnar samningsstaða Íslands er kemur að því að íslendingar setjist niður og semji um þau skilyrði sem fylgja aðild að Evrópusambandinu.
Undanhald samkæmt áætlun
Forseti lýðveldisins Ísland ávarpaði að venju þjóðina á nýársdag.
Eftir að hafa hlustað á Ólaf kom upp í hug mér ljóð eftir Stein:
Undanhald samkvæmt áætlun
Ég var móðgaður, hæddur, svívirtur, kvalinn og kúgaður
Af kumpánum nokkrum, sem allt virtust geta og mega.
Og þótt ég sé maður á sigur sannleikans trúaður,
Sýndist mér stundum því von minni í flestu geiga.
Að endingu sagði ég yfirdrottnunarvaldinu
í alvöru stríð á hendur, án nokkurrar vægðar.
Og styrkur minn liggur allur í undanhaldinu,
Þótt einhvernjum, sýnist það málstaðnum lítið til þægðar.
Og stríð mitt er nútímastríð, en ekki af því taginu,
að standa til lengdar í tvísýnum vopnabrýnum.
Þið vitið að jörðin er líkt og knöttur í laginu.
Og loksins kemst maður aftan að fjandmanni sínum.
Steinn Steinar. Ferð án fyrirheits.
Ég sendi öllum innilegrar áramótakveðjur og þakkir fyrir góðar viðtökur á liðnu ári.
Eftir að hafa hlustað á Ólaf kom upp í hug mér ljóð eftir Stein:
Undanhald samkvæmt áætlun
Ég var móðgaður, hæddur, svívirtur, kvalinn og kúgaður
Af kumpánum nokkrum, sem allt virtust geta og mega.
Og þótt ég sé maður á sigur sannleikans trúaður,
Sýndist mér stundum því von minni í flestu geiga.
Að endingu sagði ég yfirdrottnunarvaldinu
í alvöru stríð á hendur, án nokkurrar vægðar.
Og styrkur minn liggur allur í undanhaldinu,
Þótt einhvernjum, sýnist það málstaðnum lítið til þægðar.
Og stríð mitt er nútímastríð, en ekki af því taginu,
að standa til lengdar í tvísýnum vopnabrýnum.
Þið vitið að jörðin er líkt og knöttur í laginu.
Og loksins kemst maður aftan að fjandmanni sínum.
Steinn Steinar. Ferð án fyrirheits.
Ég sendi öllum innilegrar áramótakveðjur og þakkir fyrir góðar viðtökur á liðnu ári.
Gerast áskrifandi að:
Færslur (Atom)