Ég hef oft velt fyrir mér þeirri breytingu sem bloggvæðingin hefur hefur leyst úr læðingi og hvaða áhrif þessi þróun hefur og mun hafa miðlun skoðana. Það var oft erfitt að sætta sig við tök Moggans á umræðunni. Hann setti mál á dagskrá eða hélt málum utan umræðunnar að eigin geðþótta. Mogginn var lengi vel allsráðandi á þessum vettvangi. Ákveðnir stjórnmálamenn misstu stjórn á sér þegar þeir upplifðu það að menn úr viðskiptalífinu tóku til við að gefa út dagblöð, og þau með skoðanir sem ekki fóru í gegnum málhreinsun flokkskrifstofanna.
Handhafar valdsins settust að venju við eldhúsborðið og settu í snatri saman nýjar leikreglur um hvernig umræðan skildi fara fram, þvert á stjórnarskrá lýðveldisins. Stóðu í pontu hæstvirts Alþingis og veifuðu fríblöðum fullum af frjálsum skoðunum almennings hrópandi í örvæntingu; “Þetta verður að stöðva.” Líklega alvarlegasti fingurbrjótur í stjórnmálum undanfarinna áratuga.
Dagblöð voru vettvangur umræðum um þjóðfélagsmál og ritstjórar blaðanna höfðu kverkatak á skoðunarmyndun landinu og fríblöðin skelfdu stjórnmálamenn, sem aldrei höfðu treyst almenning til þess að velja sér lesefni og hvaða mál væru tekin til umfjöllunar í kaffiskúrum vinnustaðanna.
Ekki er hægt að saka fjölmiðla um að hafa áhrif á efnistök, en þeir réðu birtingunni. Hvort og þá hvenær. Ég mátti stundum bíða í allt að 6 vikum þar til sumir minna pistla voru birtir. Þegar þeir komu svo fram þá voru þeir hreint út sagt fáránlegir sakir þess að umræðan var á bak og burt og niðurstaða að skapi ritstjóra og ráðandi stjórnmálamanna fundin.
En nú er bloggið komið og það hefur mikil áhrif á tjáninguna. Vaxandi fjöldi fólks les blogg reglulega og fylgist þar með umræðu frekar en í dagblöðum. Framsetning er töluvert öðruvísi, jafnvel persónuleg líkt og dagbók, en um leið eru efnistök svo margbreytileg. Þar er líklega helsta aðdráttarafl bloggsins.
Nú eru það lesendurnir sem eru sínir eigin ritstjórar og sækja þær skoðanir sem eru þeim þóknanlegar og gerast jafnvel þátttakendur í rökræðu. Þeir velja þá sem þeir trúa og ákveða hvar sannleikann er að finna, og hafa einir leyfi til þess að ákvarða hvað sé birt á því dagblaði sem á hverjum degi er sett saman á tölvuskjá heimilisins. Nú ráða ekki lengur ritstjórar í reykfylltum bakherbergjum dagblanna. Í bloggheimum finnast skoðanir á öllu. Ofarlega í huganum er hvort hættan sé nú sú að þær skoðanir sem lesnar eru samsami um of skoðunum lesandans og hefti víðsýni hans.
Margir hafa tekið þessu tækifæri fagnandi. Reyndar eru of margir eins og kýr sem sleppt er út í vorið eftir að hafa setið langa heftandi vetur skoðanafrelsins á básum mörkuðum framandi ritstjórnum löggiltra pólitískra skoðana. Kjaftar eru þandir, nafnlausar svívirðingar strigarafta þeysa með ljóshraða um ógirta móa netheima, og sómafullir saumaklúbbar draga niðrum sig pilsin og jesúsa sig, á meðan virðulegir oddvitar skoðanamyndunar formæla, rjóðir í vöngum og steingeldir í ákvarðanatöku dagskrár daglegrar umræðu.
Nú er milljónfalt offramboð og enginn skortur á skoðunum, sem hlaðast upp í orkufrekum geymslum netheima og nú eru norrænnir gustar Reykjanesbæjar skyndilega eftirsóttir til kælingar á skoðunum almennings.
Í tilraun til þátttöku birta dagblöðin útvalda parta úr netheimum og fella það inn í blöð sín. Bloggvæðingin var skyndilega farinn að draga úr slagkrafti þeirra skoðana sem ritsjórnir dagblaðanna vilja halda að landslýð. Þær vilja ná tökum á umræðunni og ráða miðlun hennar með boði um ókeypis pláss þar sem valdir eru bloggæðingar sem settir eru á forsíðu. Margir telja sig ekki þess umkomna að hafna slíku tilboði og finna sig vera orðna gjaldgenga.
þriðjudagur, 11. desember 2007
Af hverju ekki bara að hækka öll laun umtalsvert?
Af hverju er ekki bara hægt að hækka öll laun og þá verulega, eins og óábyrgir alþingismenn eins og t.d. Pétur Blöndal hafa ítrekað sagt í fjölmiðlum og nokkrir blaðamenn stilla upp reglulega. Reyndar var ég allundrandi á ummælum vinar míns Einars Más Guðmundssonar í Mannamál á sunnudaginn.
Því er til að svara að launamenn og fyrirtæki þekkja þá aðferð, og hún endaði reyndar með því að þessir aðilar tóku stjórn efnahgsmála af stjórnmálamönnum árið 1990 með svokallaðri Þjóðarsátt.
Laun hafa líklega aldrei hækkað meira en árið 1983. Hækkunin nam þá að meðaltali 53%. Á sama tíma var verðbólga 84%. Kaupmáttur meðallaunþegans minnkaði því um ríflega 30%.
Á þessum gósentímum alvöru kauphækkana og mikilla verkfalla þá lækkaði kaupmáttur almennt um 15% á árunum 1980 til 1990 þrátt fyrir launahækkanir upp á nokkur þúsund prósent.
Eftir að atvinnulífið skipti um stefnu og tók stjórn efnahagsmála af stjórnmálamönnum þá jókst kaupmáttur um 22% frá árinu 1990 til 2000 og hefur aukist um 20% síðustu sjö árin. Þetta gerðist eftir að stéttarfélögin hættu að nota þá aðferð sem Pétur Blöndal og skoðanabræður hans boða.
Því er til að svara að launamenn og fyrirtæki þekkja þá aðferð, og hún endaði reyndar með því að þessir aðilar tóku stjórn efnahgsmála af stjórnmálamönnum árið 1990 með svokallaðri Þjóðarsátt.
Laun hafa líklega aldrei hækkað meira en árið 1983. Hækkunin nam þá að meðaltali 53%. Á sama tíma var verðbólga 84%. Kaupmáttur meðallaunþegans minnkaði því um ríflega 30%.
Á þessum gósentímum alvöru kauphækkana og mikilla verkfalla þá lækkaði kaupmáttur almennt um 15% á árunum 1980 til 1990 þrátt fyrir launahækkanir upp á nokkur þúsund prósent.
Eftir að atvinnulífið skipti um stefnu og tók stjórn efnahagsmála af stjórnmálamönnum þá jókst kaupmáttur um 22% frá árinu 1990 til 2000 og hefur aukist um 20% síðustu sjö árin. Þetta gerðist eftir að stéttarfélögin hættu að nota þá aðferð sem Pétur Blöndal og skoðanabræður hans boða.
Órökstuddar uppsagnir
Athygli hefur vakið krafa verkalýðshreyfingarinnar vegna órökstuddra uppsagna. Þessi krafa hefur margoft verið upp á borðum, en ætíð hafnað af hálfu Samtaka atvinnulífsins. Þetta raski þeim sveigjanleika sem einkenni íslenskan vinnumarkað.
Það þarf ekki langminnuga til þess að muna deilur sem hafa risið upp vegna þessa. Deilur sem höfðu líklega ákaflega afdrifaríkar afleiðingar yfir það fyrirtæki sem stóð að uppsögnunum.
Það er ekkert athugavert þó svo fyrirtæki verði að segja upp starfsfólki ef yfir standa breytingar á starfsemi eða það eigi í rekstrarörðugleikum. Það er líka vel skiljanlegt að einhverjir starfsmenn falli ekki inn í þau störf sem þeir eru ráðnir til, en það kemur þá í ljós á reynslutíma.
Það er ólíðandi ef starfsmenn sem eiga að baki yfir 3ja áratuga farsæl störf hjá fyrirtæki séu fyrirvaralaust og án nokkurra skýringa sendir heim. Þeir eru búnir að verja öllum sínum bestu starfsárum hjá fyrirtækinu og eiga stutt eftir í starfslok.
Fyrirtækin bera samfélagslega ábyrgð, þeim á ekki að líðast að henda starfsfólki á bótakerfið. Þau eiga ekki að geta tekið roskna starfsmenn sína sem hafa staðið með þeim í gegnum þykkt og þunnt og staðið að uppbyggingu og vöxt fyrirtækis og hent þeim út eins og gamalli vél.
Fyrirvaralaus uppsögn án skýringa og undangenginnar aðvörunar, leiðir til niðurlægingar starfsmanns. Svo maður tali nú ekki um ef viðkomandi er kominn vel á seinni hluta starfævi sinnar. Það er viðtekin venja hjá fyrirtækjum til að réttlæta svona aðgerð að gefa eitt og annað í skyn. Fyrirtækið viti svo sem eitt og annað um viðkomandi, en ætli ekki að skýra frá því hvað það sé. Varið ykkur við erum sko með Gróu á Leiti á okkar bandi.
Hvað hugsar starfsmaður sem fær svona meðferð, hvernig líður honum? Settu þig lesandi góður í þau spor, eitt augnablik.
Það þarf ekki langminnuga til þess að muna deilur sem hafa risið upp vegna þessa. Deilur sem höfðu líklega ákaflega afdrifaríkar afleiðingar yfir það fyrirtæki sem stóð að uppsögnunum.
Það er ekkert athugavert þó svo fyrirtæki verði að segja upp starfsfólki ef yfir standa breytingar á starfsemi eða það eigi í rekstrarörðugleikum. Það er líka vel skiljanlegt að einhverjir starfsmenn falli ekki inn í þau störf sem þeir eru ráðnir til, en það kemur þá í ljós á reynslutíma.
Það er ólíðandi ef starfsmenn sem eiga að baki yfir 3ja áratuga farsæl störf hjá fyrirtæki séu fyrirvaralaust og án nokkurra skýringa sendir heim. Þeir eru búnir að verja öllum sínum bestu starfsárum hjá fyrirtækinu og eiga stutt eftir í starfslok.
Fyrirtækin bera samfélagslega ábyrgð, þeim á ekki að líðast að henda starfsfólki á bótakerfið. Þau eiga ekki að geta tekið roskna starfsmenn sína sem hafa staðið með þeim í gegnum þykkt og þunnt og staðið að uppbyggingu og vöxt fyrirtækis og hent þeim út eins og gamalli vél.
Fyrirvaralaus uppsögn án skýringa og undangenginnar aðvörunar, leiðir til niðurlægingar starfsmanns. Svo maður tali nú ekki um ef viðkomandi er kominn vel á seinni hluta starfævi sinnar. Það er viðtekin venja hjá fyrirtækjum til að réttlæta svona aðgerð að gefa eitt og annað í skyn. Fyrirtækið viti svo sem eitt og annað um viðkomandi, en ætli ekki að skýra frá því hvað það sé. Varið ykkur við erum sko með Gróu á Leiti á okkar bandi.
Hvað hugsar starfsmaður sem fær svona meðferð, hvernig líður honum? Settu þig lesandi góður í þau spor, eitt augnablik.
mánudagur, 10. desember 2007
Hversu lengi er hægt að berja dauðan hest til vinnu?
Undirstaða mikilla framkvæmda í vestrænum löndum er innflutt vinnuafl. Án vinnuafls frá útlöndum væri ekki mögulegt að ljúka þeim framkvæmdum sem ráðist hefur verið í. Fyrirtækin hefðu ekki getað aukið framleiðslu sína og verið samkeppnishæf og hagvöxtur væri mun minni eða jafnvel öfugur. Spennan í efnahagslífinu hér á landi hefði verið meiri, ásamt því að verðbólga og vextir væru enn hærri.
Mörg vesturlandanna þ.á.m. Ísland hafa ekki verið í stakk búin til að taka á móti hinum erlendu launamönnum. Stjórnvöld hafa verið sein við að efla þjónustu sína við hina erlendu gesti okkar og færa reglugerðir og lagaramma að breyttu umhverfi. En það er ljóst að íslensk fyrirtæki verða að halda áfram að öllu óbreyttu að sækja vinnuafl erlendis, en það getur reynst þrautin þyngri eftir því sem samkeppnin um vinnuaflið eykst.
Á næstu árum munu hin 10 nýju lönd í Evrópusambandinu fá umtalsverða fjármuni til að styrkja grunnskipulag og innviði sína. T.d. ætlar samgönguráðuneyti Póllands að eyða um 30-38 milljörðum Bandaríkjadala til vegagerðar fram til ársins 2013. Framkvæmdirnar verða að töluverðum hluta fjármagnaðar af ESB. En það getur orðið erfitt fyrir að Pólland að nýta fjármagnið vegna skorts á vinnuafli. 800 þúsund Pólverjar hafa farið í leit að störfum til annarra landa. Pólska ríkisstjórnin hefur undanfarið birt heilsíðu auglýsingar í breskum blöðum þar sem hún hvetur unga pólverja til þess snúa aftur heim. Tekst að fá þegna hinna nýju ESB landa, sem hafa leitað vestur á bóginn tilað snúa heim. Verða fyrirtækin í þessum löndum að snúa sér austar eftir vinnuafli. Þar er nóg af því. T.d. er talið að það séu um 2 millj. austurlenskra launamanna í Rússlandi, flestir frá Kína.
Margir farandverkamannanna sem hafa leitað vestur á bóginn, hafa orðið fyrir barðinu á fyrirtækjum og starfsmannaleigum á vestrænum vinnumarkaði. Byggingarfyrirtækin á Bretlandseyjum hafa verið ákaflega dugleg við að gera hvern og einn að einkahlutafélagi, til þess að losna undan því að greiða skatta og tryggingar. Auk þess losna fyrirtækin við að greiða orlof og veikindadaga. Oftast lenda hinir erlendu launamenn utan lífeyriskerfanna bæði í heimalandi og þar sem unnið er, sakir þess að hvergi er greitt iðgjald. Mikilsverð mannréttindi eru höfð af þessu bláfátæka fólki.
Hinir erlendu farandverkamenn eru sannarlega launamenn. Fyrirtækin skaffa þeim verkfæri, efni, verkefni og það eru verkstjórar frá fyrirtækjunum sem segja þeim fyrir verkum. Þeim er miskunarlaust hent út á götu ef þeir fara ekki í einu og öllu eftir því sem þeim er boðið. Stjórnvöld í hinum vestrænu löndum hafa í vaxandi mæli verið að setja strangari reglur. Viðbrögð fyrirtækjanna er að flýja á náðir gerviverktökunnar til þess að losna undan sköttum og skyldum og geta áfram greitt laun langt undir öllum lágmörkum gildandi launakerfa. Samtök fyrirtækja eru farin að krefja skattyfirvöld og ríkisvaldið um hertar aðgerðir, því samkeppnishæfni þeirra fyrirtækja sem vilja standa rétt að sínum málum fer hratt minnkandi.
Fyrirtækin koma sér undan því að gera tilhlýðilegar og lögbundnar aðgerðir til þess að fyrirbyggja vinnuslys. Vinnuslys á breskum byggingarmarkaði hafa aukist undanfarin misseri. Í dag verða 40% allra vinnuslysa á byggingastöðum hjá þessu ólánsama fólki sem er með öllu ótryggt og ef það lendir svo á spítölum þá lendir reikningurinn á ríkissjóð. Í Írlandi er þetta hlutfall jafnvel orðið hærra.
Það á við margar ríkisstjórnir þá sérstaklega hinar svo kölluðu hægri stjórnir í Evrópu, nú eru að renna á þær tvær grímur hvað varðar afstöðu til þessara mála. Þessi útgjöld fara hraðvaxandi auk þess eru þau að horfa upp hratt vaxandi neðanjarðarhagkerfi. Samfélögin eru að missa af umtalsverðum skatttekjum, samfara því að lenda í vaxandi útgjöldum.
"Hversu lengi er hægt að berja dauðan hest til vinnu?" spyrja launamenn frá Eystrasaltslöndunum. Þeir hafa nær alla síðustu öld verið undir ofríki Sovétsins eftir að þeir ásamt Bandamönnum skiptu á milli sín löndum í mið-Evrópu. En nú hafa vestræn fyrirtæki tekið við, þar á meðal nokkur íslensk, sem eru með fyrirferðamikinn rekstur í þessum löndum. Áður voru verkalýðsfélögin í höndum kommissara frá Rússlandi, og gerðu lítið í því að bæta hag launamanna eins og þekkt er. En málin eru smásaman að breytast. Eftir tengingu við ESB eru þessu þjóðfélög að eflast og nú er fólk að koma heim eftir að hafa verið við vinnu á norðurlöndum og í Þýskalandi og hefur m.a. lært hvernig verkalýðsfélögin vinna í þessum löndum. Með þessa þekkingu snýr það heim og er að stofna ný verkalýðsfélög. “Þá munu hinir nýju aðræningjar fá að finna fyrir tevatninu”, segja nýir forystumenn þeirra.
Niðurstaðan er að vissu leiti sú að ESB er að ná tilgangi sínum með að byggja upp efnahagslega stöðu þeirra svæða í Evrópu sem eru langt á eftir. Það er að komast skriður á uppbyggingu í þessum löndum og þá á að nást meira jafnvægi á Evrópskum vinnumarkaði.
Mörg vesturlandanna þ.á.m. Ísland hafa ekki verið í stakk búin til að taka á móti hinum erlendu launamönnum. Stjórnvöld hafa verið sein við að efla þjónustu sína við hina erlendu gesti okkar og færa reglugerðir og lagaramma að breyttu umhverfi. En það er ljóst að íslensk fyrirtæki verða að halda áfram að öllu óbreyttu að sækja vinnuafl erlendis, en það getur reynst þrautin þyngri eftir því sem samkeppnin um vinnuaflið eykst.
Á næstu árum munu hin 10 nýju lönd í Evrópusambandinu fá umtalsverða fjármuni til að styrkja grunnskipulag og innviði sína. T.d. ætlar samgönguráðuneyti Póllands að eyða um 30-38 milljörðum Bandaríkjadala til vegagerðar fram til ársins 2013. Framkvæmdirnar verða að töluverðum hluta fjármagnaðar af ESB. En það getur orðið erfitt fyrir að Pólland að nýta fjármagnið vegna skorts á vinnuafli. 800 þúsund Pólverjar hafa farið í leit að störfum til annarra landa. Pólska ríkisstjórnin hefur undanfarið birt heilsíðu auglýsingar í breskum blöðum þar sem hún hvetur unga pólverja til þess snúa aftur heim. Tekst að fá þegna hinna nýju ESB landa, sem hafa leitað vestur á bóginn tilað snúa heim. Verða fyrirtækin í þessum löndum að snúa sér austar eftir vinnuafli. Þar er nóg af því. T.d. er talið að það séu um 2 millj. austurlenskra launamanna í Rússlandi, flestir frá Kína.
Margir farandverkamannanna sem hafa leitað vestur á bóginn, hafa orðið fyrir barðinu á fyrirtækjum og starfsmannaleigum á vestrænum vinnumarkaði. Byggingarfyrirtækin á Bretlandseyjum hafa verið ákaflega dugleg við að gera hvern og einn að einkahlutafélagi, til þess að losna undan því að greiða skatta og tryggingar. Auk þess losna fyrirtækin við að greiða orlof og veikindadaga. Oftast lenda hinir erlendu launamenn utan lífeyriskerfanna bæði í heimalandi og þar sem unnið er, sakir þess að hvergi er greitt iðgjald. Mikilsverð mannréttindi eru höfð af þessu bláfátæka fólki.
Hinir erlendu farandverkamenn eru sannarlega launamenn. Fyrirtækin skaffa þeim verkfæri, efni, verkefni og það eru verkstjórar frá fyrirtækjunum sem segja þeim fyrir verkum. Þeim er miskunarlaust hent út á götu ef þeir fara ekki í einu og öllu eftir því sem þeim er boðið. Stjórnvöld í hinum vestrænu löndum hafa í vaxandi mæli verið að setja strangari reglur. Viðbrögð fyrirtækjanna er að flýja á náðir gerviverktökunnar til þess að losna undan sköttum og skyldum og geta áfram greitt laun langt undir öllum lágmörkum gildandi launakerfa. Samtök fyrirtækja eru farin að krefja skattyfirvöld og ríkisvaldið um hertar aðgerðir, því samkeppnishæfni þeirra fyrirtækja sem vilja standa rétt að sínum málum fer hratt minnkandi.
Fyrirtækin koma sér undan því að gera tilhlýðilegar og lögbundnar aðgerðir til þess að fyrirbyggja vinnuslys. Vinnuslys á breskum byggingarmarkaði hafa aukist undanfarin misseri. Í dag verða 40% allra vinnuslysa á byggingastöðum hjá þessu ólánsama fólki sem er með öllu ótryggt og ef það lendir svo á spítölum þá lendir reikningurinn á ríkissjóð. Í Írlandi er þetta hlutfall jafnvel orðið hærra.
Það á við margar ríkisstjórnir þá sérstaklega hinar svo kölluðu hægri stjórnir í Evrópu, nú eru að renna á þær tvær grímur hvað varðar afstöðu til þessara mála. Þessi útgjöld fara hraðvaxandi auk þess eru þau að horfa upp hratt vaxandi neðanjarðarhagkerfi. Samfélögin eru að missa af umtalsverðum skatttekjum, samfara því að lenda í vaxandi útgjöldum.
"Hversu lengi er hægt að berja dauðan hest til vinnu?" spyrja launamenn frá Eystrasaltslöndunum. Þeir hafa nær alla síðustu öld verið undir ofríki Sovétsins eftir að þeir ásamt Bandamönnum skiptu á milli sín löndum í mið-Evrópu. En nú hafa vestræn fyrirtæki tekið við, þar á meðal nokkur íslensk, sem eru með fyrirferðamikinn rekstur í þessum löndum. Áður voru verkalýðsfélögin í höndum kommissara frá Rússlandi, og gerðu lítið í því að bæta hag launamanna eins og þekkt er. En málin eru smásaman að breytast. Eftir tengingu við ESB eru þessu þjóðfélög að eflast og nú er fólk að koma heim eftir að hafa verið við vinnu á norðurlöndum og í Þýskalandi og hefur m.a. lært hvernig verkalýðsfélögin vinna í þessum löndum. Með þessa þekkingu snýr það heim og er að stofna ný verkalýðsfélög. “Þá munu hinir nýju aðræningjar fá að finna fyrir tevatninu”, segja nýir forystumenn þeirra.
Niðurstaðan er að vissu leiti sú að ESB er að ná tilgangi sínum með að byggja upp efnahagslega stöðu þeirra svæða í Evrópu sem eru langt á eftir. Það er að komast skriður á uppbyggingu í þessum löndum og þá á að nást meira jafnvægi á Evrópskum vinnumarkaði.
Silfrið og Kiljan
Ég er einn þeirra 20% þjóðarinnar sem fylgist með þáttum Egils Helgasonar, ef ég man rétt niðurstöður áhorfskannana. Það er klárlega frábær árangur að ná svona háu áhorfi á þjóðmálaumræðu af þessu tagi. Efnistök Egils hafa verið góð, sem byggist á því að hann hefur góða grunnþekkingu á málum og fylgist greinilega vel með. Þó svo að ég sé eins sjálfsagt flestir landsmenn ósammála um það bil helming þeirra sem koma fram í þáttunum.
Oft hefur mér fundist, eins og reyndar hvað varðar aðra spjallþáttargerðarmenn, einkennilegt að oftast eru það alþingismenn sem eru látnir fjalla um kjaramál og málefni launamanna. Starfsmenn stéttarfélaganna, ASÍ, BSRB og SA eru frekar sjaldséðir. En með fullri virðingu fyrir alþingismönnum þá er þekking þeirra á þessum málaflokk óskaplega grunn. Hún ber öll merki þess að vera byggð á klisjukenndri upphrópunarumfjöllun fréttamanna, sem sumir hverjir eru ungir að árum og hafa enn minni þekkingu á því hvernig kaupin gerast á eyrinni.
Hér er reyndar ástæða að benda á góða undantekningu, umfjöllun Aðalbjörns austfirðingssins unga, í fréttum RÚV í gærkvöldi um hvernig kaupin gerast á eyrinni var áberandi góð og gerð af þekkingu, enda er hann uppalin að nokkru innan verkalýðshreyfingarinnar.
Í síðasta þætti Egils fékk hann þrjá femínsta til þess að lýsa baráttunni sinni og fékk flinka tæknimenn RÚV til þess að hafa settið bleikt í tilefni dagsins. Þessar konur hafa gagnrýnt efnistök Egils á svipuðum forsendum og ég geri hér að ofan. Ég sé hlutina ekki alveg með sömu gleraugum og þessar konur, en það er vitanlega aukaatriði. Þær komu sjónarmiðum vel frá sér í þættinum.
Kilja Egils er ef eitthvað er betri, þar er hann greinilega enn meir á heimavelli og nýtur sín fullkomlega. Egill er klárlega þáttagerðarmaður þessa árs og á fyllilega rétt á launahækkun hjá RÚV til þess að geta sett upp nokkra hillumetra undir allar Eddurnar sem hann á rétt á að fá, eða hvað þau nú heita þessi verðlaun.
Oft hefur mér fundist, eins og reyndar hvað varðar aðra spjallþáttargerðarmenn, einkennilegt að oftast eru það alþingismenn sem eru látnir fjalla um kjaramál og málefni launamanna. Starfsmenn stéttarfélaganna, ASÍ, BSRB og SA eru frekar sjaldséðir. En með fullri virðingu fyrir alþingismönnum þá er þekking þeirra á þessum málaflokk óskaplega grunn. Hún ber öll merki þess að vera byggð á klisjukenndri upphrópunarumfjöllun fréttamanna, sem sumir hverjir eru ungir að árum og hafa enn minni þekkingu á því hvernig kaupin gerast á eyrinni.
Hér er reyndar ástæða að benda á góða undantekningu, umfjöllun Aðalbjörns austfirðingssins unga, í fréttum RÚV í gærkvöldi um hvernig kaupin gerast á eyrinni var áberandi góð og gerð af þekkingu, enda er hann uppalin að nokkru innan verkalýðshreyfingarinnar.
Í síðasta þætti Egils fékk hann þrjá femínsta til þess að lýsa baráttunni sinni og fékk flinka tæknimenn RÚV til þess að hafa settið bleikt í tilefni dagsins. Þessar konur hafa gagnrýnt efnistök Egils á svipuðum forsendum og ég geri hér að ofan. Ég sé hlutina ekki alveg með sömu gleraugum og þessar konur, en það er vitanlega aukaatriði. Þær komu sjónarmiðum vel frá sér í þættinum.
Kilja Egils er ef eitthvað er betri, þar er hann greinilega enn meir á heimavelli og nýtur sín fullkomlega. Egill er klárlega þáttagerðarmaður þessa árs og á fyllilega rétt á launahækkun hjá RÚV til þess að geta sett upp nokkra hillumetra undir allar Eddurnar sem hann á rétt á að fá, eða hvað þau nú heita þessi verðlaun.
sunnudagur, 9. desember 2007
Eru viðhorf til umhverfisverndar tekjutengd?
Það gætir vaxandi svartsýni vegna þróunnar efnahagsmála og vaxandi fjöldi hagfræðinga telur að við komum til með að fá harðan skell vegna þess að þenslan hafi verið of mikil og efnahagskerfið sé að fara úr skorðum.
Íslenskt hagkerfi er lítið og hefur alllengi sveiflast reglulega frá miklum uppgangi til djúpra dala. Mikið atvinnuleysi og þá var rokið til að kaupa skuttogara og reisa frystihús í nánast hverjum firði. Og svo kom 1967 Búrfellsvirkjun og álverið í Straumsvík og svo geysilega djúp niðursveiflu þar á eftir. Tæplega 1000 íslendingar urðu að gerast farandverkamenn og flytja til norðurlandanna árin 1970 til 1977.
Ef við förum nær okkur í tíma þá má minna á ástandið milli 1989 – 1995 með allt að 20% atvinnuleysi og svo aftur upp úr 2000. Í öllum þessum tilfellum voru háværar kröfur almennings til stjórnmálamanna um að þeir gripu til aðgerða til fjölgunar atvinnutækifæra. Aðgerða þar sem virkjunum var fjölgað og fundnir voru aðilar sem vildu reisa orkufrekar verksmiðjur. Járnblendið, stækka Straumsvík, Norðurál og svo síðast Kárahnjúka og álverið í Reyðarfirði.
Á undanförnum árum hefur umræða um umhverfið, orkuverin og verksmiðjur verið fyrirferðamikil. Fram hafa komið sjónarmið sem ganga jafnvel svo langt að það verði ekki virkjað meira. Margir hafa uppgötvað að gufuaflsvirkjanir eru síst minna umhverisspillandi en vatnsaflsvirkjanir.
Þar má benda á Hellisheiðina sem er búið að leggja vegi og rör um nánast gjörvalla heiðina. Í þessu sambandi má benda á að lón við virkjanir í neðri hluta Þjórsár fara einungis 10% út fyrir núverandi farveg árinnar. Aldrei hefur nokkrum manni dottið í hug að gera nokkar athugasemdir þó bóndi kalli til stórvirk jarðvinnslutæki og taki fleiri tugi hektara lands undir tún eða önnur mannvirki, sem nú virðast vera náttúruvætti á þessu svæði, sé litið til ummæla nokkurra einstaklinga.
Ég er ekki að draga þetta fram vegna þess að ég sé að hvetja til þess að allt verði virkjað. Ef við erum raunsæ og rifjum upp ummæli okkur sjálfra þegar atvinnuleysi var og sú staða var að mörg okkar máttu þakka fyrir að fá að vera á strípuðum dagvinnutöxtum. Hver voru viðhorfin þá? Erum við tilbúinn til þess að minnka neyslu okkar og hægja á lífsgæðakapphlaupinu?
Það væri kannski réttara að spyrja; Getum við það? Hratt vaxandi fjöldi íslendinga stóðst ekki freistingarnar sem lagðar voru á borð þeirra af bönkunum fyrir nokkrum árum þegar heimild við veðsetninga húsnæðis var aukinn upp í 100%. Margir keyptu sér húsnæði og innréttuðu það ríkulega. Margir aðrir seldu sitt húsnæði og byggðu enn stærra og fjárfestu í leiðinni í dýrum bílum. Það leið ekki langur tími þar þetta fólk var komið með yfirdráttarlán að auki.
Mjög mörgum fjöldskyldum var bjargað með skuldbreytingum af starfsmönnum verkalýðsfélaganna og lífeyrissjóðum þegar atvinna tók mikla niðursveiflu í kringum 1990. Þá var svigrúm til þess, sakir þess að þá var veðsetning íbúða og húsa um 40 – 50% og yfirdráttarlán þekktust ekki. Í dag er engin undankomuleið því allt er veðsett í botn og til viðbótar eru allmörg heimili rekin á milljón króna yfirdráttarláni með 20% vöxtum.
Fjölmargar fjölskyldur eru þegar búnar að missa húsnæði sitt á nauðungaruppboð og ég þori ekki að hugsa þá hugsun til enda hver staðan yrði ef við fengjum yfir okkur 10 – 20% atvinnuleysi og til viðbótar færu margir á strípaða dagvinnutaxta.
Erum við búinn að setja okkur í þá stöðu að við munum velja þá leið að reisa álver í Helguvík, Húsavík, Þorlákshöfn með tilheyrandi virkjunum. Eða kannski enn frekar að við erum í þeirri stöðu að verða að gera það?
Íslenskt hagkerfi er lítið og hefur alllengi sveiflast reglulega frá miklum uppgangi til djúpra dala. Mikið atvinnuleysi og þá var rokið til að kaupa skuttogara og reisa frystihús í nánast hverjum firði. Og svo kom 1967 Búrfellsvirkjun og álverið í Straumsvík og svo geysilega djúp niðursveiflu þar á eftir. Tæplega 1000 íslendingar urðu að gerast farandverkamenn og flytja til norðurlandanna árin 1970 til 1977.
Ef við förum nær okkur í tíma þá má minna á ástandið milli 1989 – 1995 með allt að 20% atvinnuleysi og svo aftur upp úr 2000. Í öllum þessum tilfellum voru háværar kröfur almennings til stjórnmálamanna um að þeir gripu til aðgerða til fjölgunar atvinnutækifæra. Aðgerða þar sem virkjunum var fjölgað og fundnir voru aðilar sem vildu reisa orkufrekar verksmiðjur. Járnblendið, stækka Straumsvík, Norðurál og svo síðast Kárahnjúka og álverið í Reyðarfirði.
Á undanförnum árum hefur umræða um umhverfið, orkuverin og verksmiðjur verið fyrirferðamikil. Fram hafa komið sjónarmið sem ganga jafnvel svo langt að það verði ekki virkjað meira. Margir hafa uppgötvað að gufuaflsvirkjanir eru síst minna umhverisspillandi en vatnsaflsvirkjanir.
Þar má benda á Hellisheiðina sem er búið að leggja vegi og rör um nánast gjörvalla heiðina. Í þessu sambandi má benda á að lón við virkjanir í neðri hluta Þjórsár fara einungis 10% út fyrir núverandi farveg árinnar. Aldrei hefur nokkrum manni dottið í hug að gera nokkar athugasemdir þó bóndi kalli til stórvirk jarðvinnslutæki og taki fleiri tugi hektara lands undir tún eða önnur mannvirki, sem nú virðast vera náttúruvætti á þessu svæði, sé litið til ummæla nokkurra einstaklinga.
Ég er ekki að draga þetta fram vegna þess að ég sé að hvetja til þess að allt verði virkjað. Ef við erum raunsæ og rifjum upp ummæli okkur sjálfra þegar atvinnuleysi var og sú staða var að mörg okkar máttu þakka fyrir að fá að vera á strípuðum dagvinnutöxtum. Hver voru viðhorfin þá? Erum við tilbúinn til þess að minnka neyslu okkar og hægja á lífsgæðakapphlaupinu?
Það væri kannski réttara að spyrja; Getum við það? Hratt vaxandi fjöldi íslendinga stóðst ekki freistingarnar sem lagðar voru á borð þeirra af bönkunum fyrir nokkrum árum þegar heimild við veðsetninga húsnæðis var aukinn upp í 100%. Margir keyptu sér húsnæði og innréttuðu það ríkulega. Margir aðrir seldu sitt húsnæði og byggðu enn stærra og fjárfestu í leiðinni í dýrum bílum. Það leið ekki langur tími þar þetta fólk var komið með yfirdráttarlán að auki.
Mjög mörgum fjöldskyldum var bjargað með skuldbreytingum af starfsmönnum verkalýðsfélaganna og lífeyrissjóðum þegar atvinna tók mikla niðursveiflu í kringum 1990. Þá var svigrúm til þess, sakir þess að þá var veðsetning íbúða og húsa um 40 – 50% og yfirdráttarlán þekktust ekki. Í dag er engin undankomuleið því allt er veðsett í botn og til viðbótar eru allmörg heimili rekin á milljón króna yfirdráttarláni með 20% vöxtum.
Fjölmargar fjölskyldur eru þegar búnar að missa húsnæði sitt á nauðungaruppboð og ég þori ekki að hugsa þá hugsun til enda hver staðan yrði ef við fengjum yfir okkur 10 – 20% atvinnuleysi og til viðbótar færu margir á strípaða dagvinnutaxta.
Erum við búinn að setja okkur í þá stöðu að við munum velja þá leið að reisa álver í Helguvík, Húsavík, Þorlákshöfn með tilheyrandi virkjunum. Eða kannski enn frekar að við erum í þeirri stöðu að verða að gera það?
Farandverkafólk
Efnahagsundur í Kína á sér margar alvarlegar skuggahliðar. Talið er að um 150 – 200 milljónir farandverkamanna hafa flust til kínverskra borga í leit að vinnu og fer sú tala hækkandi. Þessu fólki er mismunað á margan veg yfirvöld neita því um húsnæðisbætur og sjúkratryggingar og börnum þeirra meinaður aðgangur að skólakerfinu. Hópur þessa fólks hefur verið að störfum við Kárahnjúka og fara misjafnar sögur af stöðu þeirra.
Farandverkafólkið í Kína er oft neytt til þess að vinna mikla yfirvinnu og neitað um frí, jafnvel þó um veikindi sé að ræða. Það er neytt til þess að vinna við ömurlegar og oft heilsuspillandi aðstæður. Atvinnurekendur beita ýmsum aðferðum til þess að koma í veg fyrir segi upp störfum. Launagreiðslun er oft frestað og þannig á fólkið hættu á því að tapa allt að 2 -3 mánaðalaunum ef það gengur gegn vilja atvinnurekdandans. Þá neyða atvinnurekendur verkafólk oft til þess að greiða tryggingu til þess að koma í veg fyrir að það leiti vinnu annarsstaðar.
Reyndar hafa sambærileg atriði oft komið upp á borð trúnaðarmanna á íslenskum vinnumarkaði þegar þeir hafa verið að kanna stöðu erlendra faranverkamanna sem hingað eru komnir á vegum íslenskra starfsmannaleiga. Starfsmannaleigurnar hafa brugðist við því með því að koma mönnum úr landi áður en hægt verði að taka af þeim skýrslur og ganga frá launaseðlum með eðlilegum hætti.
Öfgakenndir hægri menn og Frjálshyggjumenn berjast fyrir því að þau launakjör sem eru í búsetulandi launamanns ráði, fari þeir til starfa í landi þar sem kjör eru hærri. Forsvarsmanna starfsmannaleiga og lögmanna þeirra hafa viljað sniðganga íslensk lágmarkskjör og fá heimild til þess að greiða þessum sárfátæku launamönnum um og yfir 20 þús. kr. á mánuði fyrir vinnuviku sem er oft allt 100 klst. Auk þess að rukka þá um margskonar gjöld.
Forsvarsmenn Evrópusambandsins hafa barist þessu og bent á það, nái Frjálshyggjumenn sínu fram, jafngildi það að vinnumarkaður Evrópu taki hraðlest niður til þeirra kjara sem lægst eru á Efnahagssvæðinu. Það sé einmitt það sem málsvarar starfsmannaleiganna og þjónustusamninganna vilji, svo þeir geti hámarkað arð sinn á kostnað hinna bláfátæku launamanna, og nýta sér ástand þeirra svæða þar sem atvinnuleysið er mest og kjörin lökust.
Það stakk mann því illþyrmilega þegar viðskiptanefnd með forseta vorn í broddi fylkingar gerði fríverzlunarsamning við Kína. Forseti hefur ekki svarað þessu.
Farandverkafólkið í Kína er oft neytt til þess að vinna mikla yfirvinnu og neitað um frí, jafnvel þó um veikindi sé að ræða. Það er neytt til þess að vinna við ömurlegar og oft heilsuspillandi aðstæður. Atvinnurekendur beita ýmsum aðferðum til þess að koma í veg fyrir segi upp störfum. Launagreiðslun er oft frestað og þannig á fólkið hættu á því að tapa allt að 2 -3 mánaðalaunum ef það gengur gegn vilja atvinnurekdandans. Þá neyða atvinnurekendur verkafólk oft til þess að greiða tryggingu til þess að koma í veg fyrir að það leiti vinnu annarsstaðar.
Reyndar hafa sambærileg atriði oft komið upp á borð trúnaðarmanna á íslenskum vinnumarkaði þegar þeir hafa verið að kanna stöðu erlendra faranverkamanna sem hingað eru komnir á vegum íslenskra starfsmannaleiga. Starfsmannaleigurnar hafa brugðist við því með því að koma mönnum úr landi áður en hægt verði að taka af þeim skýrslur og ganga frá launaseðlum með eðlilegum hætti.
Öfgakenndir hægri menn og Frjálshyggjumenn berjast fyrir því að þau launakjör sem eru í búsetulandi launamanns ráði, fari þeir til starfa í landi þar sem kjör eru hærri. Forsvarsmanna starfsmannaleiga og lögmanna þeirra hafa viljað sniðganga íslensk lágmarkskjör og fá heimild til þess að greiða þessum sárfátæku launamönnum um og yfir 20 þús. kr. á mánuði fyrir vinnuviku sem er oft allt 100 klst. Auk þess að rukka þá um margskonar gjöld.
Forsvarsmenn Evrópusambandsins hafa barist þessu og bent á það, nái Frjálshyggjumenn sínu fram, jafngildi það að vinnumarkaður Evrópu taki hraðlest niður til þeirra kjara sem lægst eru á Efnahagssvæðinu. Það sé einmitt það sem málsvarar starfsmannaleiganna og þjónustusamninganna vilji, svo þeir geti hámarkað arð sinn á kostnað hinna bláfátæku launamanna, og nýta sér ástand þeirra svæða þar sem atvinnuleysið er mest og kjörin lökust.
Það stakk mann því illþyrmilega þegar viðskiptanefnd með forseta vorn í broddi fylkingar gerði fríverzlunarsamning við Kína. Forseti hefur ekki svarað þessu.
Grunnskólinn
Íslenski grunnskólinn hefur oft verið gagnrýndur. Oftar en ekki komið fram gagnrýni að grunnskólinn sé ekki að skila hlutverki sínu nægilega vel, starfsmenn í framhaldsskólanum hafa kvartað undan því að fá nemendur sem eru opf skammt á veg komnir. Fjölskyldur sem hafa flutt hingað heim með börn á grunnskólaaldri hafa komist að því að jafnaldrar þeirra hér heima eru oftar en ekki mun skemur í náminu. Þessi gagnrýni er staðfest í nýlegri PISA rannsókn.
Við verðum að taka mark á þessari niðurstöðu. Þorgerður sem annars hefur staðið sig virkilega vel sem menntamálaráðherra, missteig sig aðeins í vikunni þar sem hún sagði að könnunin sé ekki áfellisdómur.
Það hefur margoft verið bent á að vinnuaðstaða kennara í grunnskólum sé ekki nægjanlega góð og laun séu ekki í samræmi við starfið og menntun kennara. Það er nú svo að það eru laun og starfsaðstaða sem draga til sín hæfileikafólk.
Einnig má benda á að hafa skólayfirvöld leitað leiða til aukinnar hagræðingar m.a. með því að fjölga í bekkjum. Stoðþjónusta við nemendur sem eiga við sértæk vandamála að stríða hefur ekki fengið nægilega fjármuni. Agalausir nemar komist upp með að eyðileggja starfið í heilum bekkjum. Allt þetta þekkjum við vel úr umfjöllun um grunnskólann á undanförnum misserum, þar sem mýmörg, allt of mörg, alvarleg dæmi komið fram.
Og svo ættum við foreldrar að líta okkur nær; Hvers vegna er barn agalaust í skóla? Hvers vegna mætir barnið ekkert undirbúið í skólann? Hvað með uppeldið? Algeng svör hjá íslenskum foreldrum er; „Það er kennaranum að kenna að barninu mínu gengur ekki vel í skóla.“ „ Það er lögreglunni að kenna að barnið mitt er fullt niður í bæ.“
Við verðum að taka mark á þessari niðurstöðu. Þorgerður sem annars hefur staðið sig virkilega vel sem menntamálaráðherra, missteig sig aðeins í vikunni þar sem hún sagði að könnunin sé ekki áfellisdómur.
Það hefur margoft verið bent á að vinnuaðstaða kennara í grunnskólum sé ekki nægjanlega góð og laun séu ekki í samræmi við starfið og menntun kennara. Það er nú svo að það eru laun og starfsaðstaða sem draga til sín hæfileikafólk.
Einnig má benda á að hafa skólayfirvöld leitað leiða til aukinnar hagræðingar m.a. með því að fjölga í bekkjum. Stoðþjónusta við nemendur sem eiga við sértæk vandamála að stríða hefur ekki fengið nægilega fjármuni. Agalausir nemar komist upp með að eyðileggja starfið í heilum bekkjum. Allt þetta þekkjum við vel úr umfjöllun um grunnskólann á undanförnum misserum, þar sem mýmörg, allt of mörg, alvarleg dæmi komið fram.
Og svo ættum við foreldrar að líta okkur nær; Hvers vegna er barn agalaust í skóla? Hvers vegna mætir barnið ekkert undirbúið í skólann? Hvað með uppeldið? Algeng svör hjá íslenskum foreldrum er; „Það er kennaranum að kenna að barninu mínu gengur ekki vel í skóla.“ „ Það er lögreglunni að kenna að barnið mitt er fullt niður í bæ.“
laugardagur, 8. desember 2007
Sigur Rós - Heima
Fékk diska Sigur Rós Heima í vikunni og setti þá í heimabíógræjurnar í gærkvöldi þegar Logi var búinn. Frábær þáttur hjá Loga og skemmtilegir gestir.
Verð að viðurkenna að ég átti ekki von á að ég myndi hlusta á Sigur Rós í um tvo tíma samfellt. Hef hingað til fundist ágætt að hlusta á eitt lag þeirra í einu. En ég fullkomlega heillaðist af diskunum.
Tónlist þeirra, staðarval tónleika og myndefnið myndaði frábæra heild og ég spilaði báða diskana hvorn á fætur öðrum og á örugglega eftir að eiga margar kvöldstundir með þeim. Útgáfan á Heima er ákaflega vönduð og smekkleg. Smekkleysu og Sigur Rós til mikils sóma.
Verð að viðurkenna að ég átti ekki von á að ég myndi hlusta á Sigur Rós í um tvo tíma samfellt. Hef hingað til fundist ágætt að hlusta á eitt lag þeirra í einu. En ég fullkomlega heillaðist af diskunum.
Tónlist þeirra, staðarval tónleika og myndefnið myndaði frábæra heild og ég spilaði báða diskana hvorn á fætur öðrum og á örugglega eftir að eiga margar kvöldstundir með þeim. Útgáfan á Heima er ákaflega vönduð og smekkleg. Smekkleysu og Sigur Rós til mikils sóma.
Bólgnir lífeyrissjóðir
Umræðan um lífeyrissjóðina hefur oft verið einkennileg og í mörgu einkennst af ótrúlegum þekkingarskorti og skilningsleysi. Einkennilegt því það er búið skrifa einhver ósköp um lífeyriskerfið á undanförnum árum og eins liggja fyrir á netinu ákaflega greinargóðar útskýringar á því eins og t.d. á heimasíðu landssambands lífeyrissjóða.
Enn kemur þessi þekkingarskortur fram hjá annars prýðilegum blaðamanni í 24 stundum í dag, þar sem hann spyr hver sé tilgangur lífeyrissjóða. Sáralítið sé greitt út til lífeyrisþega af inngreiðslum til sjóðsfélaga og lífeyrissjóðir séu reknir með ofboðslegum hagnaði sem notaður sé til þess að fjárfesta í viðskiptalífinu og hann segir í lokin „eðlilegt sé að velta því fyrir sér hverjum sjóðirnir séu að þjóna, iðgjaldagreiðendum eða íslensku viðskiptalífi."
Lífeyrissjóður er uppsöfnun sparifjár þeirra sjóðsfélaga sem greitt hafa í viðkomandi sjóð. Hluti inngreiðslu kemur beint frá sjóðsfélaga og hluti frá vinnuveitanda hans, en öll upphæðin er eign starfsmannsins, sjóðsfélagans. Hún er hluti lögbundinna launa hans. Lífeyrissjóður á í sjálfu sér engar eignir utan skrifstofuáhalda og þess húsnæðis sem starfsemi hans fer fram í.
Lífeyrissjóðir starfa undir mjög ströngum lögum og eftirliti opinberra stofnana. Landslög veita lífeyrissjóðum einungis heimild til þess að greiða sjóðsfélagum þá innistæðu sem þeir eiga, þegar þeir fara á ellilífeyri eða verða fyrir því óláni að fara á örorku. Þeir greiða einnig makalífeyri, en hann er ákaflega misjafn, einnig er réttindaávinnsla mismunandi milli sjóða.
Hlutverk lífeyrissjóðs er að taka á móti iðgjöldum sjóðsfélaga og ávaxta þau með besta hætti sem til boða stendur hverju sinni og greiða lífeyri til sjóðsfélaga. Kerfið er stillt þannig af að sjóðsfélagi sem greiðir allan sinn starfsaldur, það er frá 25 ára til 67 ára, á þá í sínum sjóð innistæðu fyrir lífeyri sem svarar til um 60% af meðallaunum frá 67 ára aldri til dauðadags. Ef viðkomandi hefur greitt í styttri tíma verður lífeyririnn minni í réttu hlutfalli við það sem upp á vantar.
Flestir lífeyrissjóðirnir voru stofnaðir árið 1970, en það er ekki fyrr en 1989 sem farið er að greiða til sjóðanna af fullum launum. Það þýðir að það er ekki fyrr en um 2031 sem til verða sjóðsfélagar með full réttindi og skýrir hvers vegna sjóðsfélagar eru að fá ákaflega mismundi mikinn lífeyri í dag.
Það eru stóru barnasprengjuárgangarnir sem komu í heiminn á árunum eftir seinna stríð fram til ársins 1960, sem eru safna upp sínum lífeyri og munu skella á lífeyriskerfinu af fullum þunga eftir árið 2031. Fram að þeim tíma fer vitanlega fram mikil uppsöfnun í sjóðunum, en eftir þann tíma munu útgreiðslur úr sjóðunum verða meiri en innstreymi og þá byrja sjóðirnir að ganga á eignir sínar, eða með öðrum orðum eigendur sparifjárins fara að taka lífeyri sinn út.
Það var mikil framsýni sem leiddi til uppbyggingar íslenska lífeyriskerfisins. Flest önnur þjóðfélög í Evrópu greiða lífeyri í gegnum almenna skattkerfið, en eru í óða önn að taka upp íslenska kerfið. Þessi þjóðfélög eins og t.d. Frakkar slást við nú þessa dagana og reyndar Þjóðverjar líka, horfast í augu við þann alvarlega vanda að ef þeir gera ekkert í sínum málum þá verða þessi þjóðfélög gjaldþrota árið 2020, nema þá að skerða lífeyrisgreiðslur geysilega mikið. Gráhærðu árgangarnir verða sífellt stærra hlutfall og hlutfall skattgreiðenda minnkar hratt eftir þau tímamót. Ef ekkert verður að gert munu allir skattpeningar þessarar þjóða ekki duga fyrir óbreyttum lífeyrisgreiðslum.
Eins og ég kom að hér framar þá eru í gildi mjög ströng lög um sjóðina og farið reglulega yfir stöðu þeirra. Ef niðurstaða þeirrar könnunar leiðir til þess að viðkomandi sjóður á ekki fyrir skuldbindingum þá verður hann að skerða réttindi. Þar skýrir hvers vegna makalífeyrir er misjafn og eins ávinnsla réttinda, eins og ég kom að hér framar.
Til þess að útskýra þetta þá byggist stærðfræði sjóðanna í sinni einföldustu mynd á því að sjóðsfélagi greiðir 12% af launum sínum í iðgjald til lífeyrissjóðs í rúm 40 ár. Þá dugar innistæða hans fyrir framangreindum lífeyri til meðalaldurs. En lífeyrissjóður lofar í lífeyrisgreiðslum til dauðadags. Almennu lífeyrissjóðirnir eru sameignarsjóðir og geta staðið við þetta loforð vegna þess að jafnmargir falla frá fyrir meðalaldur og þeir sem lifa lengur.
En almennu lífeyrissjóðirnir eru eins margoft hefur komið fram í umræðu um þá að glíma við tvö feikilega erfið vandamál. Meðalaldur er sífellt að lengjast og örorka hefur vaxið langt umfram það sem gert var ráð fyrir þegar menn settust niður árið 1970 og reiknuðu út hversu mikið þurfti að greiða í lífeyrissjóð, þá var meðalaldur um 9 árum minni en hann er í dag og gert ráð fyrir að um 15% af útgreiðslum sjóðanna færi til örorku, en er komið upp í 40% í sumum sjóðanna í dag.
Lengi var iðgjald 10% en búið að hækka það í12% á síðustu misserum vegna þessarar skekkju. Þrátt fyrir þetta hafa nokkrir lífeyrissjóðir orðið að skerða réttindi um allt að 20% og það blasir við að ef ekki verður leiðrétt örorkubyrði sjóðanna, þá verða sumir þeirra að skerða enn meir.
Þingmenn og ráðherrar fundu einfalda leið leið út úr þessu, þeir breyttu lögum fyrir sína sjóði þannig að þar þarf aldrei að skerða, vegna þess að þeirra lífeyrissjóðir sækja það sem upp á vantar í ríkissjóð. Einnig er ávinnsla fullra réttinda hjá þeim mun hraðari en í almenna lífeyriskerfinu. Ráðherrar og þingmenn ákvörðuðu að mótframlag ríkissjóðs í lífeyrissjóð þingmanna skuli vera um 40% og hjá ráðherrum um 90%, en er hjá okkur öðrum skattgreiðendum þessa lands 8% eins og vel er kunnugt. Margir hafa réttilega kallað þetta sjálftöku, sem svo var skreytt enn frekar fyrir nokkurm árum með viðbót sem heitir eftirlaunaósóminn.
Enn kemur þessi þekkingarskortur fram hjá annars prýðilegum blaðamanni í 24 stundum í dag, þar sem hann spyr hver sé tilgangur lífeyrissjóða. Sáralítið sé greitt út til lífeyrisþega af inngreiðslum til sjóðsfélaga og lífeyrissjóðir séu reknir með ofboðslegum hagnaði sem notaður sé til þess að fjárfesta í viðskiptalífinu og hann segir í lokin „eðlilegt sé að velta því fyrir sér hverjum sjóðirnir séu að þjóna, iðgjaldagreiðendum eða íslensku viðskiptalífi."
Lífeyrissjóður er uppsöfnun sparifjár þeirra sjóðsfélaga sem greitt hafa í viðkomandi sjóð. Hluti inngreiðslu kemur beint frá sjóðsfélaga og hluti frá vinnuveitanda hans, en öll upphæðin er eign starfsmannsins, sjóðsfélagans. Hún er hluti lögbundinna launa hans. Lífeyrissjóður á í sjálfu sér engar eignir utan skrifstofuáhalda og þess húsnæðis sem starfsemi hans fer fram í.
Lífeyrissjóðir starfa undir mjög ströngum lögum og eftirliti opinberra stofnana. Landslög veita lífeyrissjóðum einungis heimild til þess að greiða sjóðsfélagum þá innistæðu sem þeir eiga, þegar þeir fara á ellilífeyri eða verða fyrir því óláni að fara á örorku. Þeir greiða einnig makalífeyri, en hann er ákaflega misjafn, einnig er réttindaávinnsla mismunandi milli sjóða.
Hlutverk lífeyrissjóðs er að taka á móti iðgjöldum sjóðsfélaga og ávaxta þau með besta hætti sem til boða stendur hverju sinni og greiða lífeyri til sjóðsfélaga. Kerfið er stillt þannig af að sjóðsfélagi sem greiðir allan sinn starfsaldur, það er frá 25 ára til 67 ára, á þá í sínum sjóð innistæðu fyrir lífeyri sem svarar til um 60% af meðallaunum frá 67 ára aldri til dauðadags. Ef viðkomandi hefur greitt í styttri tíma verður lífeyririnn minni í réttu hlutfalli við það sem upp á vantar.
Flestir lífeyrissjóðirnir voru stofnaðir árið 1970, en það er ekki fyrr en 1989 sem farið er að greiða til sjóðanna af fullum launum. Það þýðir að það er ekki fyrr en um 2031 sem til verða sjóðsfélagar með full réttindi og skýrir hvers vegna sjóðsfélagar eru að fá ákaflega mismundi mikinn lífeyri í dag.
Það eru stóru barnasprengjuárgangarnir sem komu í heiminn á árunum eftir seinna stríð fram til ársins 1960, sem eru safna upp sínum lífeyri og munu skella á lífeyriskerfinu af fullum þunga eftir árið 2031. Fram að þeim tíma fer vitanlega fram mikil uppsöfnun í sjóðunum, en eftir þann tíma munu útgreiðslur úr sjóðunum verða meiri en innstreymi og þá byrja sjóðirnir að ganga á eignir sínar, eða með öðrum orðum eigendur sparifjárins fara að taka lífeyri sinn út.
Það var mikil framsýni sem leiddi til uppbyggingar íslenska lífeyriskerfisins. Flest önnur þjóðfélög í Evrópu greiða lífeyri í gegnum almenna skattkerfið, en eru í óða önn að taka upp íslenska kerfið. Þessi þjóðfélög eins og t.d. Frakkar slást við nú þessa dagana og reyndar Þjóðverjar líka, horfast í augu við þann alvarlega vanda að ef þeir gera ekkert í sínum málum þá verða þessi þjóðfélög gjaldþrota árið 2020, nema þá að skerða lífeyrisgreiðslur geysilega mikið. Gráhærðu árgangarnir verða sífellt stærra hlutfall og hlutfall skattgreiðenda minnkar hratt eftir þau tímamót. Ef ekkert verður að gert munu allir skattpeningar þessarar þjóða ekki duga fyrir óbreyttum lífeyrisgreiðslum.
Eins og ég kom að hér framar þá eru í gildi mjög ströng lög um sjóðina og farið reglulega yfir stöðu þeirra. Ef niðurstaða þeirrar könnunar leiðir til þess að viðkomandi sjóður á ekki fyrir skuldbindingum þá verður hann að skerða réttindi. Þar skýrir hvers vegna makalífeyrir er misjafn og eins ávinnsla réttinda, eins og ég kom að hér framar.
Til þess að útskýra þetta þá byggist stærðfræði sjóðanna í sinni einföldustu mynd á því að sjóðsfélagi greiðir 12% af launum sínum í iðgjald til lífeyrissjóðs í rúm 40 ár. Þá dugar innistæða hans fyrir framangreindum lífeyri til meðalaldurs. En lífeyrissjóður lofar í lífeyrisgreiðslum til dauðadags. Almennu lífeyrissjóðirnir eru sameignarsjóðir og geta staðið við þetta loforð vegna þess að jafnmargir falla frá fyrir meðalaldur og þeir sem lifa lengur.
En almennu lífeyrissjóðirnir eru eins margoft hefur komið fram í umræðu um þá að glíma við tvö feikilega erfið vandamál. Meðalaldur er sífellt að lengjast og örorka hefur vaxið langt umfram það sem gert var ráð fyrir þegar menn settust niður árið 1970 og reiknuðu út hversu mikið þurfti að greiða í lífeyrissjóð, þá var meðalaldur um 9 árum minni en hann er í dag og gert ráð fyrir að um 15% af útgreiðslum sjóðanna færi til örorku, en er komið upp í 40% í sumum sjóðanna í dag.
Lengi var iðgjald 10% en búið að hækka það í12% á síðustu misserum vegna þessarar skekkju. Þrátt fyrir þetta hafa nokkrir lífeyrissjóðir orðið að skerða réttindi um allt að 20% og það blasir við að ef ekki verður leiðrétt örorkubyrði sjóðanna, þá verða sumir þeirra að skerða enn meir.
Þingmenn og ráðherrar fundu einfalda leið leið út úr þessu, þeir breyttu lögum fyrir sína sjóði þannig að þar þarf aldrei að skerða, vegna þess að þeirra lífeyrissjóðir sækja það sem upp á vantar í ríkissjóð. Einnig er ávinnsla fullra réttinda hjá þeim mun hraðari en í almenna lífeyriskerfinu. Ráðherrar og þingmenn ákvörðuðu að mótframlag ríkissjóðs í lífeyrissjóð þingmanna skuli vera um 40% og hjá ráðherrum um 90%, en er hjá okkur öðrum skattgreiðendum þessa lands 8% eins og vel er kunnugt. Margir hafa réttilega kallað þetta sjálftöku, sem svo var skreytt enn frekar fyrir nokkurm árum með viðbót sem heitir eftirlaunaósóminn.
Gerast áskrifandi að:
Færslur (Atom)