Sá tími sem Alþingi gefur til umsagnar um þær breytingar sem gera á stjórn fiskveiða er of skammur, mikilvægt er að eðlilegur tími gefist til málefnalegrar umfjöllunar og samráðs. Óneitanlega tengist umræðan í mínum huga við það sem maður er að fást við þessa dagana.
Stjórnlagaráð vinnur nú að tillögum um nýja stjórnarskrá og í drögunum stendur m.a:
Náttúruauðlindir
Náttúruauðlindir Íslands eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar. Þær ber að nýta á sjálfbæran hátt til hagsbóta öllum landsmönnum. Enginn getur fengið þær til varanlegrar eignar eða afnota og því má aldrei selja þær eða veðsetja.
Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds vernda auðlindirnar og geta veitt leyfi til afnota eða hagnýtingar þeirra gegn fullu gjaldi og til hóflegs tíma í senn. Slík leyfi leiða aldrei til eignarréttar eða óafturkallanlegs forræðis yfir auðlindunum.
Auðlindir hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu eru þjóðareign. Til auðlinda í þjóðareign teljast jafnframt náttúrugæði, sem ekki eru í einkaeigu, svo sem nytjastofnar, landsvæði, vatns- og virkjunarréttindi og jarðhita- og námaréttindi.
Náttúra Íslands
Náttúra Íslands er friðhelg. Hverjum og einum ber að virða hana og vernda.
Nýtingu sameiginlegra auðlinda þjóðarinnar skal haga svo að þær skerðist ekki til langframa og réttur komandi kynslóða sé virtur.
Öllum skal með lögum tryggður réttur á heilnæmu umhverfi, fersku vatni og óspilltri náttúru til lands, lofts og sjávar þar sem líffræðilegri fjölbreytni er viðhaldið og fyrri spjöll bætt eftir föngum.
Almenningi er frjálst að fara um landið eins og lög leyfa.
Þessi málaflokkur skiptir okkur öll mjög miklu máli, t.d. má benda á að forsvarsmenn Landsvirkjunar hafa undanfarnar vikur bent á að tekjur af orkulindum gætu auðveldlega staðið undir allri heilsugæslunni. Samfara því hafa margir bent á að tekjur af auðlindinni í hafinu umhverfis landið gæti stuðlað að því að tryggja atvinnuöryggi í dreifðum og fámennum byggðum.
Við vorum værukær á meðan öll orkufyrirtækin voru í eigu almennings og veiðarnar fóru fram frá hverju sjávarplássi. Auðlindirnar voru nýttar af almenning án endurgjalds, sem birtist í atvinnutækifærum og lágu orkuverði til almennings. Takmarkinu var náð.
Almenningur hefur sett fram kröfu um að til náttúruauðlinda í eigu þjóðarinnar teljist m.a. nytjastofnar á Íslandsmiðum, auðlindir undir hafsbotninum og náttúruauðlindir í þjóðlendum. Á grundvelli stefnu um nýtingu og verndun náttúruauðlinda geti stjórnvöld veitt heimild til nýtingar á auðlindum sem eru í eigu þjóðarinnar gegn gjaldi að því tilskyldu að nýtingarrétturinn sé tímabundinn eða að honum megi breyta.
Í umdeildu frumvarpi ríkisstjórnarinnar sem er til umræðu þessa dagana eru lagðar til margskonar breytingar. Þar má helst nefna aukningu aflaheimilda til strandveiða og byggðakvóta. Hagfræðingar hafa bent á að þetta muni veikja rekstargrundvöll sjávarútvegsins.
Samtök sjómanna hafa bent á að það mun veikja stöðu þeirra sem hafa aðalstarf sitt af fiskveiðum. Þau benda á að með því að færa stærri hluta aflaheimilda til strandveiða sé verið að færa störf frá þeim sem hafa meginatvinnu sína af fiskveiðum. Hagkvæmni slíkra veiða er takmörkuð þar sem einungis má veiða fáa daga í mánuði yfir sumartímann og hefur ákaflega litla þýðingu atvinnulega séð. Fjárfestingar í skipum, veiðarfærum og öðrum búnaði til strandveiða nýtist því afar illa.
Samkvæmt frumvarpinu eiga handhafar aflamarks að standa undir því aflamarki sem varið er til byggðakvóta, strandveiða og línuívilnunar. Hafi útgerð skips ekki yfir að ráða nægum aflaheimildum til að mæta þessari skerðingu fái hún frest til að flytja eða leigja fullnægjandi veiðiheimildir á skipið eða greiði gjald fyrir sömu heimildir. Slíkt fyrirkomulag er óhagkvæmt og er hætt við að það ýti undir frekara leigubrask.
Skorður eru settar við tilfærslum milli tegunda innan einstakra útgerða þannig að þær geti ekki orðið hærri en 30% af aflamarki þeirra hverju sinni. Ráðherra hafi til úthlutunar 2.000 tonn af sumargotsíld og 1.200 tonn af skötusel gegn gjaldi. Færa á stærri hluta aflaheimilda til stuðnings minni byggðarlaga sem lent hafa í vandræðum vegna samdráttar í sjávarútvegi. Telja má að það væri hagkvæmari og skilvirkari leið til að koma til móts við umrædd byggðarlög að nýta hluta veiðigjaldsins til uppbyggingar atvinnu á viðkomandi stöðum.
Með frumvarpinu er lögð til hækkun veiðigjalds, eðlilegt er gjaldið hækki þannig að þjóðin fái notið eðlilegs arðs af sjávarútvegsauðlindinni. Í fljótu bragði virðist um hógværa hækkun að ræða sem ekki ætti ekki að ógna rekstarskilyrðum sjávarútvegsins.
Æskilegt væri að gerði yrði hagfræðileg úttekt á því hve hátt veiðigjald sjávarútvegurinn getur borið án þess að það bitni á eðlilegum rekstarskilyrðum. Hér skiptir miklu máli hvaða ákvarðanir ráðherra tekur og hvaða hagsmuni hann velur að vernda. Ætlar hann að jafna stöðu þeirra útgerðarflokka sem óhagkvæmari eru við þá sem hagkvæmari? Slík ráðstöfun telst ekki skynsamleg.
þriðjudagur, 7. júní 2011
Einfaldar upplýsingar um verðtryggingu
Verðtrygging er óvirk ef ekki eru verðlagsbreytingar. Ef við búum við stöðugleika þá er hún meinlaus. Verðtrygging er ekki einungis til hér á landi hún er víða til, jafnvel í löndum sem búa við stöðugleika. Ef verðgildi krónunnar breytist lagar verðtrygging fjárskuldbindingar að því, hvort sem um er að ræða rýrnun hans í verðbólgu eða hinu gagnstæða í verðhjöðnun, sem er ómetanlegur eiginleiki.
Ef menn líta nokkra áratugi aftur í tímann skilja af hverju verðtryggingu var komið á. Það var í kjölfar stórkostlegustu tilfærslu fjármuna á milli kynslóða í sögu landsins. Það voru stjórnmálamenn sem komu verðtryggingunni á, til þess að skapa vitrænan grundvöll í sparnaði og möguleika til langtímalána.
Fram að þeim tíma voru það fáir útvaldir sem fengu lán og þá til skamms tíma. Samfara þessu var lífeyrissjóðum gert samkvæmt lögum að verðtryggja skuldbindingar sinna sjóðfélaga, en eiga satt að segja í vandræðum með það í núverandi efnahagsumhverfi. Það væri myndi gera rekstur lífeyrissjóðanna mun auðveldari ef verðtrygging væri afnumin.
Verðtrygging tryggir sér til þess að sömu verðmætum er skilað og fengnir eru að láni. Ef verðbólga fer upp úr öllu valdi gerir þetta kerfi það mögulegt að dreifa greiðslubyrðinni af ofurvöxtum. Verðtrygging er forsenda þess að hægt var að taka upp langtímalán hér í landi gjaldmiðils sem stjórnmálamenn hafa nýtt til þess að lagfæra slaka efnahagsstjórn. Hún ver langtímasparnað. Það er henni að þakka að tekist hefur að mynda skyldusparnað sem nú er undirstaða uppbyggingar hér á landi.
Þeir sem krefjast afnáms verðtryggingar verða að gera sér grein fyrir það að það verður ekki gert bara öðrum megin, heldur verður einnig að afnema verðtryggingu örorkubóta og lífeyris. Því fer fjarri að það sé lífeyrissjóðum í hag að verðbólga sé mikil. Skuldbindingar hækka meira en sem nemur hækkun eigna þar sem aðeins hluti eigna er bundinn í verðtryggðum eignum. Það sjá það allir sem vilja.
Það er í hæsta lagi barnalegt að leggja mál upp með þeim hætti að lífeyrissjóðurinn græði ef verðbólga er mikil og sjóðfélagi tapi. Slík framsetning er í besta falli villandi en í versta falli heimska. Ef lífeyrissjóðir yrðu leystir undan þeirri kvöð að verðtryggja skuldbindingar 100% væri viðhorfið án efa öðruvísi.
Markmið lífeyrissjóða er að tryggja sjóðfélögum sínum að lífeyrisgreiðslur dugi fyrir neyslu á hverjum tíma. Það er til lítils að eiga sjóð, ef hann brennur upp í óðaverðbólgu. Vandamál íslenska lífeyrissjóðakerfisins er að of stór hluti sparnaðarins í kerfinu er fjárfestur innanlands í stað erlendis. Kerfið er einfaldlega of stórt fyrir innlendan markað. Á þessu þarf að taka og breyta þeim hlutföllum sem þingmenn hafa sett fjárfestingarstefnu sjóðanna.
Verðtryggingin afnam að miklu leyti þá eignaupptöku sem átti sér stað á sparifé almennings sem hér ríkti fram á níunda áratuginn. Án hennar hefði Þjóðarsátt aldrei orðið að veruleika. Án hennar var einfaldlega ekki neitt við neitt ráðið. Hún er trygging þess stöðugleika sem þó hefur verið.
Það er verðbólgan sem er skaðvaldur hins íslenska hagkerfis, helstu orsök hennar er að finna í örgjaldmiðlinum sem við höldum úti að kröfu valdastéttarinnar. Óhjákvæmilegar sveiflur hennar og sífelldur flótti stjórnmálamanna við að taka óvinsælar en nauðsynlegar ákvarðanir valda sveiflum, þar sem verið er að flytja vandann yfir á og skattborgarana með tilheyrandi kaupmáttarhrapi og eignatilfærslu frá hinum mörgu til fárra.
Einn meginkostur verðtrygginga er að hún krefst fjármálalæsi og refsar fyrir óstjórn og óvarkárni í fjármálum og neyða menn til að taka afleiðingunum. Þetta eiga ábyrgir menn að vita og sjá fótum sínum forráð. Það var ákvörðun stjórnmálamanna að fara út 100% lán á íbúðarmarkaði sem varð til þess að fasteignaverð flaug upp úr öllu valdi. Það var ákvörðun bankanna og vinnulag starfsmanna þeirra sem varð til þess að haldið var að fólki lánum sem fyrirfram var vitað að voru töluvert meiri en raunverð var. Þar er að finna ástæðu vandamálanna, ekki í verðtryggingu.
Það er svo í örgjaldmiðlinum krónunni að finna ástæðu þess að kaupmáttur hefur fallið hér margfalt meir en í öðrum löndum, ekki lélegum kjarasamningum. Eins og þeir sem hafa mestan hag af því að við höldum í krónuna halda ákaft að fólki. Athugaðu lesandi góður að þeir eru í útflutningi og gera sín fyrirtæki upp í evrum, borga laun í krónunni.
Það kostar þrjár krónur að búa til eina krónumynt. Íslenski krónupeningurinn var fyrst settur í umferð árið 1981, en krónan hefur rýrnað mikið í verðbólgu síðan þá. Í dag þarf um 37 krónur til að kaupa það sama og fékkst fyrir eina krónu árið 1981. Már Guðmundsson, seðlabankastjóri, segir að krónan sé vissulega minna virði nú en þegar hún var sett í umferð. Hann segir hugsanlegt að tíu þúsund króna seðill verði framleiddur.
Ef menn líta nokkra áratugi aftur í tímann skilja af hverju verðtryggingu var komið á. Það var í kjölfar stórkostlegustu tilfærslu fjármuna á milli kynslóða í sögu landsins. Það voru stjórnmálamenn sem komu verðtryggingunni á, til þess að skapa vitrænan grundvöll í sparnaði og möguleika til langtímalána.
Fram að þeim tíma voru það fáir útvaldir sem fengu lán og þá til skamms tíma. Samfara þessu var lífeyrissjóðum gert samkvæmt lögum að verðtryggja skuldbindingar sinna sjóðfélaga, en eiga satt að segja í vandræðum með það í núverandi efnahagsumhverfi. Það væri myndi gera rekstur lífeyrissjóðanna mun auðveldari ef verðtrygging væri afnumin.
Verðtrygging tryggir sér til þess að sömu verðmætum er skilað og fengnir eru að láni. Ef verðbólga fer upp úr öllu valdi gerir þetta kerfi það mögulegt að dreifa greiðslubyrðinni af ofurvöxtum. Verðtrygging er forsenda þess að hægt var að taka upp langtímalán hér í landi gjaldmiðils sem stjórnmálamenn hafa nýtt til þess að lagfæra slaka efnahagsstjórn. Hún ver langtímasparnað. Það er henni að þakka að tekist hefur að mynda skyldusparnað sem nú er undirstaða uppbyggingar hér á landi.
Þeir sem krefjast afnáms verðtryggingar verða að gera sér grein fyrir það að það verður ekki gert bara öðrum megin, heldur verður einnig að afnema verðtryggingu örorkubóta og lífeyris. Því fer fjarri að það sé lífeyrissjóðum í hag að verðbólga sé mikil. Skuldbindingar hækka meira en sem nemur hækkun eigna þar sem aðeins hluti eigna er bundinn í verðtryggðum eignum. Það sjá það allir sem vilja.
Það er í hæsta lagi barnalegt að leggja mál upp með þeim hætti að lífeyrissjóðurinn græði ef verðbólga er mikil og sjóðfélagi tapi. Slík framsetning er í besta falli villandi en í versta falli heimska. Ef lífeyrissjóðir yrðu leystir undan þeirri kvöð að verðtryggja skuldbindingar 100% væri viðhorfið án efa öðruvísi.
Markmið lífeyrissjóða er að tryggja sjóðfélögum sínum að lífeyrisgreiðslur dugi fyrir neyslu á hverjum tíma. Það er til lítils að eiga sjóð, ef hann brennur upp í óðaverðbólgu. Vandamál íslenska lífeyrissjóðakerfisins er að of stór hluti sparnaðarins í kerfinu er fjárfestur innanlands í stað erlendis. Kerfið er einfaldlega of stórt fyrir innlendan markað. Á þessu þarf að taka og breyta þeim hlutföllum sem þingmenn hafa sett fjárfestingarstefnu sjóðanna.
Verðtryggingin afnam að miklu leyti þá eignaupptöku sem átti sér stað á sparifé almennings sem hér ríkti fram á níunda áratuginn. Án hennar hefði Þjóðarsátt aldrei orðið að veruleika. Án hennar var einfaldlega ekki neitt við neitt ráðið. Hún er trygging þess stöðugleika sem þó hefur verið.
Það er verðbólgan sem er skaðvaldur hins íslenska hagkerfis, helstu orsök hennar er að finna í örgjaldmiðlinum sem við höldum úti að kröfu valdastéttarinnar. Óhjákvæmilegar sveiflur hennar og sífelldur flótti stjórnmálamanna við að taka óvinsælar en nauðsynlegar ákvarðanir valda sveiflum, þar sem verið er að flytja vandann yfir á og skattborgarana með tilheyrandi kaupmáttarhrapi og eignatilfærslu frá hinum mörgu til fárra.
Einn meginkostur verðtrygginga er að hún krefst fjármálalæsi og refsar fyrir óstjórn og óvarkárni í fjármálum og neyða menn til að taka afleiðingunum. Þetta eiga ábyrgir menn að vita og sjá fótum sínum forráð. Það var ákvörðun stjórnmálamanna að fara út 100% lán á íbúðarmarkaði sem varð til þess að fasteignaverð flaug upp úr öllu valdi. Það var ákvörðun bankanna og vinnulag starfsmanna þeirra sem varð til þess að haldið var að fólki lánum sem fyrirfram var vitað að voru töluvert meiri en raunverð var. Þar er að finna ástæðu vandamálanna, ekki í verðtryggingu.
Það er svo í örgjaldmiðlinum krónunni að finna ástæðu þess að kaupmáttur hefur fallið hér margfalt meir en í öðrum löndum, ekki lélegum kjarasamningum. Eins og þeir sem hafa mestan hag af því að við höldum í krónuna halda ákaft að fólki. Athugaðu lesandi góður að þeir eru í útflutningi og gera sín fyrirtæki upp í evrum, borga laun í krónunni.
Það kostar þrjár krónur að búa til eina krónumynt. Íslenski krónupeningurinn var fyrst settur í umferð árið 1981, en krónan hefur rýrnað mikið í verðbólgu síðan þá. Í dag þarf um 37 krónur til að kaupa það sama og fékkst fyrir eina krónu árið 1981. Már Guðmundsson, seðlabankastjóri, segir að krónan sé vissulega minna virði nú en þegar hún var sett í umferð. Hann segir hugsanlegt að tíu þúsund króna seðill verði framleiddur.
mánudagur, 6. júní 2011
Einfalt dæmi um verðtryggingu
Einhverra hluta vegna virðist það vera nokkuð almenn skoðun á Íslandi að verðtrygging húsnæðislána og annarra neytendalána skaði hagsmuni neytenda. Þessi almenna skoðun Íslendinga er byggð á röngum forsendum. Verðtryggt lán ver lántakanda gegn sveiflum í heildarverðmæti lánsins sem fylgja sveiflum í nafnvöxtum án þess að hann þurfi að taka á sig áhættuna sem fylgir sveiflum í raungildi afborgana og áhættuna sem fylgir sveiflum í raunvöxtum.
Með öðrum orðum ef verðbólguskot koma sem sveifla raunvöxtum upp, eins og t.d. kom í kjölfar Hrunsins þá er lántakandi ekki að greiða nema hluta af vöxtum, lántakandi fær nýtt lán. Það er að segja hann er fyrri helming lánstímans að greiða of lítið.
Sumir virðast telja að hægt sé að velja fasta vexti í stað breytilegra vaxta og strika svo út verðtryggingu. Mjög einfaldað dæmi : Tekið er 20 millj. kr. lán. í 40 ár. Afborganir af höfuðstól er þá 500 þús. á ári. Ef lánið væri á breytilegum vöxtum, sem fóru upp fyrir 20% á tímabili, þá hefði vaxtagreiðsla þessa láns verið 4 millj. kr. það árið. Semsagt viðkomandi hefði þá þurft að greiða af láninu 4.5 millj. kr. það árið, eða tæp 400 þús. kr. á mán.
Með verðtryggingu og föstum 5% vöxtum þá væri afborgunin höfuðstóls vitanlega sú sama 500 þús. kr. á ári og vaxtagreiðsla 1 millj. Afborgun 20% verðbólguárið væri þá 1.5 millj. kr. á mán. eða um 130 þús. kr. á mán. Þarna var fluttur hluta af vaxtagreiðslu það er 3 millj. kr. yfir á seinni hluta lánstímans, eða með öðrum orðum lánið óx um 3 millj. kr. Þetta gleymist oft þegar verið er að gera samanburði.
Sumir hafa lagt til að verðtrygging verði felld niður. Þegar svo gott og gilt en hver á þá að greiða þann brúsa? Hér áður fyrr var það gert með því að gera sparifé launamanna upptækt. Brenna það á verðbólgubólinu, hét það öðru nafni. Ef farið er að tillögum t.d. nýtt stjórnfrumvarps þá eru þessar 3 millj. kr. teknar út af spari- og lífeyrisreikningum fullorðins fólks.
Það liggur fyrir að meðan við höfum ekki stöðugan gjaldmiðil þá verður verðtrygging. Ef hún verður afnumin mun engin setja fjármuni í langtímalán. Kannanir sýna að vextir af verðtryggðum lánum eru að jafnaði lægri en vextir af lánum með breytilegum vöxtum. Verðtryggð lán eru þekkt víða, en það reynir sjaldan á verðtrygginguna vegna þess að það er í umhverfi stöðugs gjaldmiðils.
Margir ráðast að verðtryggingunni. Hún er ekki orsök hún er afleiðing. Vextir hér eru hærri vegna krónunnar. Vextir leiða til hærra verðlags. Óstöðugur gjaldmiðill leiðir til enn hærra verðlags. Það eru aðstæður og skilyrði sem ákvarða hvort fyrirtæki vaxa og dafna. 25% af launum íslendinga fara í aukakostnað vegna krónunnar. Til þess að hafa svipuð laun og annarsstaðar á norðurlöndunum þurfum við að skila 25% lengri vinnuviku.
Vextir hér á landi eru töluvert hærri en annarsstaðar og vaxtamunur verður alltaf a.m.k. 5% hærri á Íslandi en innan Evrusvæðisins, það er vegna krónunnar. Ef fjölskylda sem kaupir sér eitt hús á Íslandi og önnur kaupir sér hús t.d. í Danmörku. Þá er staðan sú eftir 20 ár að þá hefur íslenska fjölskyldan greitt sem svarar andvirðis rúmlega tveggja húsa, séu greiðslur bornar saman við endurgjald dönsku fjölskyldunnar.
Með öðrum orðum ef verðbólguskot koma sem sveifla raunvöxtum upp, eins og t.d. kom í kjölfar Hrunsins þá er lántakandi ekki að greiða nema hluta af vöxtum, lántakandi fær nýtt lán. Það er að segja hann er fyrri helming lánstímans að greiða of lítið.
Sumir virðast telja að hægt sé að velja fasta vexti í stað breytilegra vaxta og strika svo út verðtryggingu. Mjög einfaldað dæmi : Tekið er 20 millj. kr. lán. í 40 ár. Afborganir af höfuðstól er þá 500 þús. á ári. Ef lánið væri á breytilegum vöxtum, sem fóru upp fyrir 20% á tímabili, þá hefði vaxtagreiðsla þessa láns verið 4 millj. kr. það árið. Semsagt viðkomandi hefði þá þurft að greiða af láninu 4.5 millj. kr. það árið, eða tæp 400 þús. kr. á mán.
Með verðtryggingu og föstum 5% vöxtum þá væri afborgunin höfuðstóls vitanlega sú sama 500 þús. kr. á ári og vaxtagreiðsla 1 millj. Afborgun 20% verðbólguárið væri þá 1.5 millj. kr. á mán. eða um 130 þús. kr. á mán. Þarna var fluttur hluta af vaxtagreiðslu það er 3 millj. kr. yfir á seinni hluta lánstímans, eða með öðrum orðum lánið óx um 3 millj. kr. Þetta gleymist oft þegar verið er að gera samanburði.
Sumir hafa lagt til að verðtrygging verði felld niður. Þegar svo gott og gilt en hver á þá að greiða þann brúsa? Hér áður fyrr var það gert með því að gera sparifé launamanna upptækt. Brenna það á verðbólgubólinu, hét það öðru nafni. Ef farið er að tillögum t.d. nýtt stjórnfrumvarps þá eru þessar 3 millj. kr. teknar út af spari- og lífeyrisreikningum fullorðins fólks.
Það liggur fyrir að meðan við höfum ekki stöðugan gjaldmiðil þá verður verðtrygging. Ef hún verður afnumin mun engin setja fjármuni í langtímalán. Kannanir sýna að vextir af verðtryggðum lánum eru að jafnaði lægri en vextir af lánum með breytilegum vöxtum. Verðtryggð lán eru þekkt víða, en það reynir sjaldan á verðtrygginguna vegna þess að það er í umhverfi stöðugs gjaldmiðils.
Margir ráðast að verðtryggingunni. Hún er ekki orsök hún er afleiðing. Vextir hér eru hærri vegna krónunnar. Vextir leiða til hærra verðlags. Óstöðugur gjaldmiðill leiðir til enn hærra verðlags. Það eru aðstæður og skilyrði sem ákvarða hvort fyrirtæki vaxa og dafna. 25% af launum íslendinga fara í aukakostnað vegna krónunnar. Til þess að hafa svipuð laun og annarsstaðar á norðurlöndunum þurfum við að skila 25% lengri vinnuviku.
Vextir hér á landi eru töluvert hærri en annarsstaðar og vaxtamunur verður alltaf a.m.k. 5% hærri á Íslandi en innan Evrusvæðisins, það er vegna krónunnar. Ef fjölskylda sem kaupir sér eitt hús á Íslandi og önnur kaupir sér hús t.d. í Danmörku. Þá er staðan sú eftir 20 ár að þá hefur íslenska fjölskyldan greitt sem svarar andvirðis rúmlega tveggja húsa, séu greiðslur bornar saman við endurgjald dönsku fjölskyldunnar.
laugardagur, 4. júní 2011
Atkvæðavægi
Órökstuddar klisjur einkenna umræðuna. Þeim er hugsunarlaust beitt, jafnvel þó við blasi að þær standist enga skoðun. Þetta er stór þáttur í því hversu hægt gengur að lagfæra íslenskt samfélag og hvers vegna Ísland er að dragast aftur úr nágrannalöndunum.
Í umræðum um stöðu dreifbýlis gagnvart þéttbýlinu á SV horninu stillir dreifbýlisfólk málum gjarnan upp með þeim hætti, að þeir búi við einhverskonar samsæri af hálfu þéttbýlinga. Til þess að vinna gegn þessu samsæri verði að viðhalda mismunandi vægi atkvæða og þar með sé unnið að öflugri atvinnutækifærum í dreifbýlinu og launakjör bætt, samfara því að minnka atvinnuleysi og slaka félagslega stöðu í dreifbýlinu. Um áratugaskeið hefur verið mikið misvægi atkvæða, en þrátt fyrir það er atvinnuleysi er mest í úthverfum höfuðborgarinnar, sama á við slaka félagslega stöðu hún er langmest í þéttbýlinu.
Ef farið væri eftir rökum dreifbýlinga ætti að fara hina gangstæðu leið og auka verulega atkvæðavægi þéttbýlinga á kostnað dreifbýlinga. Þetta er stutt í nýlegum könnunum að 85% ungs fólks sættir sig ekki við þau kjör sem því er búið á Íslandi í dag, Ísland er að dragast aftur úr nágrannalöndum okkar, fólk er ekki einungis að flýja dreifbýlið það er á leið úr landi og reyndar eru flestir þeirra sem flytja frá þéttbýlissvæðinu.
Flestir þeirra sem eru að fara úr landi er vel menntað fólk í góðum störfum, við ákvörðun um brottflutning ráða allt önnur sjónarmið en dreifbýlingar halda fram. Vægi atkvæða hefur ekkert með atvinnu- eða kjaramál að gera. Það eru allt önnur atriði sem ráða því var fólk velur sér búsetu og hvert fyrirtækin leita þegar þau skoða hvar þau koma sér fyrir og byggja upp starfsemi sína.
Dreifbýlingar gera á máli sínu til stuðnings gjarnan samanburð á kjöri til Stjórnlagaþings, það sanni að þeir kæmu mun lakar út yrði landið gert að einu kjördæmi, og benda á að mjög fáir Stjórnlagamanna búi á höfuðborgarsvæðinu. Margir þeirra sem náðu kjöri inn á Stjórnlagaþing, eða vel yfir þriðjungur eru einstaklingar sem eru þekktir fyrir störf sín um allt land, þó svo þeir búi á höfuðborgarsvæðinu. Við val á Stjórnlagaþingsmönnum var viðhaft allt annað mat á fulltrúum en við kjör til Alþingis. Það er út í hött að bera þetta saman. Hér er verið að bera saman epli og appelsínur.
Þegar rætt er um að jafna atkvæði bak við hvern þingmann benda að dreifbýlingar benda gjarnan á að þeir hafi 26 þingmenn og hafna því að fara að kröfum Þjóðfunda og því sem komið hefur fram í skoðanakönnunum um jöfnun atkvæðavægis. Það myndi leiða til þess að þeir væru með um helmingi færri þingmenn.
Margir af helstu þingmönnum dreifbýlis búa á höfuðborgarsvæðinu og þegar leitað er eftir þingmannsefnum fyrir dreifbýlið er oftar en ekki sóttir einstaklingar sem búa í þéttbýlinu. Liðlega helmingur svokallaðra dreifbýlisþingmanna eru í dag búsettir á höfuðborgarsvæðinu. Þannig að samanburður á Stjórnlagaþingskosningunni stenst ekki.
Það er þingræðið sem þarf að efla. Hér hefur ríkt of mikið ráðherra- og flokksræði og þingmenn verið valdalitlir. Í því kosningakerfi sem við búum við í dag er liðlega helmingur þingmanna sjálfkjörinn, hann situr í öruggum sætum og engi skiptir hvernig hann stendur sig. Yfirgnæfandi vilji er í landinu fyrir því að landið verði eitt kjördæmi. Það er hægur vandi í þannig kerfi að tryggja jafnframt að núverandi kjördæmi fái öll eitthvert lágmark þingmanna, eðlilegt væri að lágmarkið væru 5 þingmenn í hverju hinna núverandi kjördæma.
Ef hver kjósandi fengi 5 atkvæði og gæti valið þingmenn þvert á lista í landskjöri eru umtalsverða líkur á því að þeir nýti einhvern hluta atkvæða sinna til þess að kjósa þingmenn sem teljast vera dreifbýlismenn. Um helmingur íbúa þéttbýlisins eru aðfluttir og með mikil tengsl við dreifbýlið.
Með þessu kosningafyrirkomulagi yrði persónukjör tryggt, hin umdeildu prófkjör myndu missa vægi sitt og flokksræðið minnka.
Í umræðum um stöðu dreifbýlis gagnvart þéttbýlinu á SV horninu stillir dreifbýlisfólk málum gjarnan upp með þeim hætti, að þeir búi við einhverskonar samsæri af hálfu þéttbýlinga. Til þess að vinna gegn þessu samsæri verði að viðhalda mismunandi vægi atkvæða og þar með sé unnið að öflugri atvinnutækifærum í dreifbýlinu og launakjör bætt, samfara því að minnka atvinnuleysi og slaka félagslega stöðu í dreifbýlinu. Um áratugaskeið hefur verið mikið misvægi atkvæða, en þrátt fyrir það er atvinnuleysi er mest í úthverfum höfuðborgarinnar, sama á við slaka félagslega stöðu hún er langmest í þéttbýlinu.
Ef farið væri eftir rökum dreifbýlinga ætti að fara hina gangstæðu leið og auka verulega atkvæðavægi þéttbýlinga á kostnað dreifbýlinga. Þetta er stutt í nýlegum könnunum að 85% ungs fólks sættir sig ekki við þau kjör sem því er búið á Íslandi í dag, Ísland er að dragast aftur úr nágrannalöndum okkar, fólk er ekki einungis að flýja dreifbýlið það er á leið úr landi og reyndar eru flestir þeirra sem flytja frá þéttbýlissvæðinu.
Flestir þeirra sem eru að fara úr landi er vel menntað fólk í góðum störfum, við ákvörðun um brottflutning ráða allt önnur sjónarmið en dreifbýlingar halda fram. Vægi atkvæða hefur ekkert með atvinnu- eða kjaramál að gera. Það eru allt önnur atriði sem ráða því var fólk velur sér búsetu og hvert fyrirtækin leita þegar þau skoða hvar þau koma sér fyrir og byggja upp starfsemi sína.
Dreifbýlingar gera á máli sínu til stuðnings gjarnan samanburð á kjöri til Stjórnlagaþings, það sanni að þeir kæmu mun lakar út yrði landið gert að einu kjördæmi, og benda á að mjög fáir Stjórnlagamanna búi á höfuðborgarsvæðinu. Margir þeirra sem náðu kjöri inn á Stjórnlagaþing, eða vel yfir þriðjungur eru einstaklingar sem eru þekktir fyrir störf sín um allt land, þó svo þeir búi á höfuðborgarsvæðinu. Við val á Stjórnlagaþingsmönnum var viðhaft allt annað mat á fulltrúum en við kjör til Alþingis. Það er út í hött að bera þetta saman. Hér er verið að bera saman epli og appelsínur.
Þegar rætt er um að jafna atkvæði bak við hvern þingmann benda að dreifbýlingar benda gjarnan á að þeir hafi 26 þingmenn og hafna því að fara að kröfum Þjóðfunda og því sem komið hefur fram í skoðanakönnunum um jöfnun atkvæðavægis. Það myndi leiða til þess að þeir væru með um helmingi færri þingmenn.
Margir af helstu þingmönnum dreifbýlis búa á höfuðborgarsvæðinu og þegar leitað er eftir þingmannsefnum fyrir dreifbýlið er oftar en ekki sóttir einstaklingar sem búa í þéttbýlinu. Liðlega helmingur svokallaðra dreifbýlisþingmanna eru í dag búsettir á höfuðborgarsvæðinu. Þannig að samanburður á Stjórnlagaþingskosningunni stenst ekki.
Það er þingræðið sem þarf að efla. Hér hefur ríkt of mikið ráðherra- og flokksræði og þingmenn verið valdalitlir. Í því kosningakerfi sem við búum við í dag er liðlega helmingur þingmanna sjálfkjörinn, hann situr í öruggum sætum og engi skiptir hvernig hann stendur sig. Yfirgnæfandi vilji er í landinu fyrir því að landið verði eitt kjördæmi. Það er hægur vandi í þannig kerfi að tryggja jafnframt að núverandi kjördæmi fái öll eitthvert lágmark þingmanna, eðlilegt væri að lágmarkið væru 5 þingmenn í hverju hinna núverandi kjördæma.
Ef hver kjósandi fengi 5 atkvæði og gæti valið þingmenn þvert á lista í landskjöri eru umtalsverða líkur á því að þeir nýti einhvern hluta atkvæða sinna til þess að kjósa þingmenn sem teljast vera dreifbýlismenn. Um helmingur íbúa þéttbýlisins eru aðfluttir og með mikil tengsl við dreifbýlið.
Með þessu kosningafyrirkomulagi yrði persónukjör tryggt, hin umdeildu prófkjör myndu missa vægi sitt og flokksræðið minnka.
fimmtudagur, 2. júní 2011
Ráðherrar ganga á bak orða sinna.
Það er greinilegt að ráðherrar og aðstoðarmenn þeirra vilja ekki horfast í augu við hvaða munur er sé á almennu lífeyrissjóðunum og þeirra eigin prívat ríkistryggða lífeyrissjóð.
Nú ætla þeir að skattleggja áunninn lífeyrisréttindi launamanna á almennum vinnumarkaði(m.ö.o. sparifé launamanna á almennum vinnumarkaði) til að fjármagna sérstakar vaxtabætur. Aðgerðin mun vitanlega koma illa niður á fólki í almennu lífeyrissjóðunum, því enginn bakábyrgð er á réttindum fólks á almennum vinnumarkaði, heldur er það staða hvers sjóðs fyrir sig í formi hreinnar eignar sem myndar stofn til greiðslu lífeyris.
Hrein eign til greiðslu lífeyris, er öðru nafni og oftar nefnd áunninn lífeyrisréttindi, þennan stofn ætlar ríkisstjórnin nú að skattleggja, sem getur ekki þýtt annað en að stofninn minnkar, sem þýðir að skerða verður áunninn lífeyrisréttindi. Hinn eigin prívat lífeyrissjóður ráðherranna, þingmanna og þeirra vina eru hins vegar varður fyrir þessum áhrifum, ríkissjóður bætir þeim skaðann.
Lesendum er bent á að ráðherrar hafa nýtt öll tækifæri til þess að áréttað að þeir muni nýta ríkissjóð til þess að verja sín réttindi og tiltekinna opinberra starfsmanna.
Ráðherrar sína manndóm sinn með því að rjúka í þetta daginn eftir að búið er að samþykkja kjarasamninga á almennum markaði, þar sem ein aðalforsendan þeirra er yfirlýsing sömu ráðherra um að þeir muni vinna að því að minnka þann mikla mun sem er á áunnum réttindum fólks á almennum vinnumarkaði á við opinbera starfsmenn með jöfnun uppávið.
Með þessu er kominn fram forsendubrestur af hálfu stjórnvalda og það hljóta ráðherrar að vita, það er að segja ef þeir hafi þá lesið eigin yfirlýsingar sem þeir undirrituðu við gerð kjarasamninganna. Nú er að sjá hvaða manndóm þingmenn hafa þegar þetta fer fyrir Alþingi.
Ætla þeir að hafa áfram tvær þjóðir í þessu landi, önnur sem gengur óheft í ríkissjóð í sjálftöku og hin sem er skattlögð til þess að þar sem nægjanlegt fé til þess að fjármagna sjálftekin forréttindi?
Nú ætla þeir að skattleggja áunninn lífeyrisréttindi launamanna á almennum vinnumarkaði(m.ö.o. sparifé launamanna á almennum vinnumarkaði) til að fjármagna sérstakar vaxtabætur. Aðgerðin mun vitanlega koma illa niður á fólki í almennu lífeyrissjóðunum, því enginn bakábyrgð er á réttindum fólks á almennum vinnumarkaði, heldur er það staða hvers sjóðs fyrir sig í formi hreinnar eignar sem myndar stofn til greiðslu lífeyris.
Hrein eign til greiðslu lífeyris, er öðru nafni og oftar nefnd áunninn lífeyrisréttindi, þennan stofn ætlar ríkisstjórnin nú að skattleggja, sem getur ekki þýtt annað en að stofninn minnkar, sem þýðir að skerða verður áunninn lífeyrisréttindi. Hinn eigin prívat lífeyrissjóður ráðherranna, þingmanna og þeirra vina eru hins vegar varður fyrir þessum áhrifum, ríkissjóður bætir þeim skaðann.
Lesendum er bent á að ráðherrar hafa nýtt öll tækifæri til þess að áréttað að þeir muni nýta ríkissjóð til þess að verja sín réttindi og tiltekinna opinberra starfsmanna.
Ráðherrar sína manndóm sinn með því að rjúka í þetta daginn eftir að búið er að samþykkja kjarasamninga á almennum markaði, þar sem ein aðalforsendan þeirra er yfirlýsing sömu ráðherra um að þeir muni vinna að því að minnka þann mikla mun sem er á áunnum réttindum fólks á almennum vinnumarkaði á við opinbera starfsmenn með jöfnun uppávið.
Með þessu er kominn fram forsendubrestur af hálfu stjórnvalda og það hljóta ráðherrar að vita, það er að segja ef þeir hafi þá lesið eigin yfirlýsingar sem þeir undirrituðu við gerð kjarasamninganna. Nú er að sjá hvaða manndóm þingmenn hafa þegar þetta fer fyrir Alþingi.
Ætla þeir að hafa áfram tvær þjóðir í þessu landi, önnur sem gengur óheft í ríkissjóð í sjálftöku og hin sem er skattlögð til þess að þar sem nægjanlegt fé til þess að fjármagna sjálftekin forréttindi?
mánudagur, 30. maí 2011
Árangur í starfsendurhæfingu – dregur úr fjölgun öryrkja
Aðilar vinnumarkaðarins hafa á undanförnum þremur árum unnið að uppbyggingu á starfsendurhæfingarþjónustu um allt land með stofnun og rekstri VIRK – Starfsendurhæfingarsjóðs. Eitt af höfuðmarkmiðum sjóðsins er að draga markvisst úr líkum á því að launafólk hverfi af vinnumarkaði vegna varanlegrar örorku með aukinni virkni, eflingu starfsendurhæfingar og öðrum úrræðum.
Ýmsir stjórnmálamenn hafa beint margskonar neikvæðum aðdróttunum í garð þessarar starfsemi. Nú starfa um 30 sérhæfðir ráðgjafar í starfsendurhæfingu hjá stéttarfélögum um allt land og hafa þeir veitt 2100 einstaklingum ráðgjöf og þjónustu. Einstaklingum sem hafa þurft aðstoð við að komast aftur á vinnumarkaðinn eftir veikindi eða slys. Þjónustan er opin fyrir alla þá sem búa við skerta vinnugetu og stefna að aukinni þátttöku á vinnumarkaði og er notendum að kostnaðarlausu.
Af þessum 2100 einstaklingum hafa um 600 nú lokið þjónustu og stærstur hluti þeirra hefur náð fullri vinnufærni og eru þátttakendur á vinnumarkaði í dag. Þessi þjónusta hefur fram að þessu eingöngu verið fjármögnuð af atvinnulífinu og hefur hún skilað miklum árangri bæði fyrir þá sem hennar njóta og fyrir samfélagið í heild sinni. Það er því áhugavert að skoða þessa miklu uppbyggingu í þjónustu á sviði starfsendurhæfingar í samhengi við þá staðreynd að dregið hefur verulega úr nýgengi örorku bæði hjá Tryggingastofnun ríkisins og hjá mörgum lífeyrissjóðum.
Einn af þeim aðilum sem vísar mörgum einstaklingum til ráðgjafa VIRK er Tryggingastofnun ríkisins. Ráðgjafar VIRK hafa haft umsjón með um 400 endurhæfingaráætlunum sem sérstaklega eru gerðar samkvæmt þeim kröfum sem TR gerir vegna greiðslu endurhæfingarlífeyris. Þessi þjónusta ráðgjafa VIRK er boðin fram og unnin í samvinnu við TR og má áætla að vinnuframlag ráðgjafa VIRK nemi nokkur þúsund klukkutímum á undanförnum tveimur árum. Þessi þjónusta er innt af hendi og fjármögnuð af VIRK – Starfsendurhæfingarsjóði og hefur verið veitt Tryggingarstofnun að kostnaðarlausu.
Í þessu ljósi er athyglisvert að sjá forstjóra TR fjalla um hægari fjölgun öryrkja bæði í ársskýrslu sinni og í fjölmiðlum um helgina. Þar er ekki minnst einu orði á það mikla samstarf sem starfsmenn stofnunarinnar eiga við ráðgjafa og sérfræðinga VIRK í þessum málum heldur er stjórnvöldum og stofnunum ríkisins alfarið eignaður þessi árangur. Þetta er miður, því það hefur frá upphafi verið markmið aðila vinnumarkaðarins að eiga uppbyggilegt og jákvætt samstarf við TR og aðra opinbera aðila um þetta mikilvæga verkefni sem allir hafa svo mikla hagsmuni af að takist farsællega.
Ýmsir stjórnmálamenn hafa beint margskonar neikvæðum aðdróttunum í garð þessarar starfsemi. Nú starfa um 30 sérhæfðir ráðgjafar í starfsendurhæfingu hjá stéttarfélögum um allt land og hafa þeir veitt 2100 einstaklingum ráðgjöf og þjónustu. Einstaklingum sem hafa þurft aðstoð við að komast aftur á vinnumarkaðinn eftir veikindi eða slys. Þjónustan er opin fyrir alla þá sem búa við skerta vinnugetu og stefna að aukinni þátttöku á vinnumarkaði og er notendum að kostnaðarlausu.
Af þessum 2100 einstaklingum hafa um 600 nú lokið þjónustu og stærstur hluti þeirra hefur náð fullri vinnufærni og eru þátttakendur á vinnumarkaði í dag. Þessi þjónusta hefur fram að þessu eingöngu verið fjármögnuð af atvinnulífinu og hefur hún skilað miklum árangri bæði fyrir þá sem hennar njóta og fyrir samfélagið í heild sinni. Það er því áhugavert að skoða þessa miklu uppbyggingu í þjónustu á sviði starfsendurhæfingar í samhengi við þá staðreynd að dregið hefur verulega úr nýgengi örorku bæði hjá Tryggingastofnun ríkisins og hjá mörgum lífeyrissjóðum.
Einn af þeim aðilum sem vísar mörgum einstaklingum til ráðgjafa VIRK er Tryggingastofnun ríkisins. Ráðgjafar VIRK hafa haft umsjón með um 400 endurhæfingaráætlunum sem sérstaklega eru gerðar samkvæmt þeim kröfum sem TR gerir vegna greiðslu endurhæfingarlífeyris. Þessi þjónusta ráðgjafa VIRK er boðin fram og unnin í samvinnu við TR og má áætla að vinnuframlag ráðgjafa VIRK nemi nokkur þúsund klukkutímum á undanförnum tveimur árum. Þessi þjónusta er innt af hendi og fjármögnuð af VIRK – Starfsendurhæfingarsjóði og hefur verið veitt Tryggingarstofnun að kostnaðarlausu.
Í þessu ljósi er athyglisvert að sjá forstjóra TR fjalla um hægari fjölgun öryrkja bæði í ársskýrslu sinni og í fjölmiðlum um helgina. Þar er ekki minnst einu orði á það mikla samstarf sem starfsmenn stofnunarinnar eiga við ráðgjafa og sérfræðinga VIRK í þessum málum heldur er stjórnvöldum og stofnunum ríkisins alfarið eignaður þessi árangur. Þetta er miður, því það hefur frá upphafi verið markmið aðila vinnumarkaðarins að eiga uppbyggilegt og jákvætt samstarf við TR og aðra opinbera aðila um þetta mikilvæga verkefni sem allir hafa svo mikla hagsmuni af að takist farsællega.
fimmtudagur, 26. maí 2011
Kosningalögin og Stjórnarskráin
Umfangsmikil umræða fer fram þessa dagana í Stjórnlagaráði um hvernig breyta eigi kosningakerfinu, þetta er líklega flóknasta málið sem fyrir ráðinu liggur. En af hverju er þetta svona ofarlega í hugum landsmanna? Margir hefja sína umfjöllun á ræðum um mismun milli landshluta og verja eigi landsbyggðina. Fólk flytji suður og gegn því verði að vinna með því að tryggja stöðu landsbyggðarinnar í gegnum kosningakerfið.
Algengt er að auki sé vísað er í að laun og atvinnuástand, laun séu að meðaltali mikið hærra á SV- horninu og það verði að lagfæra með því að tryggja aðkoma landsbyggðarinnar að stjórn landsins. En bíddu aðeins, nánast allt atvinnuleysið er á SV- horninu. Flestar einstæðar mæður eru á SV-horninu. Það fólk sem býr við mestu félagslegu vandræðin býr á SV-horninu. Þetta er staðan þrátt fyrir að landsbyggðin hafi margfalt atkvæðavægi miðað við SV-hornið og enn flytur fólk af landsbyggðinni.
Reikna menn með því að sjávarútvegur og landbúnaður taki til við að hækka laun og fjölga störfum? Þróunin hefur verið í hina áttina í þessum atvinnugreinum og það er ekkert sem bendir annars en að sú þróun verði áfram. Öll fjölgun starfa hefur verið í tækni- og þjónustugreinum á undanförnum áratugum. Fólk sækist í störf þar sem boðið er upp á þróun og möguleika til starfsframa. Það er fólk í góðum störfum á góðum launum, sem er að flytja af höfuðborgarsvæðinu til Norðurlandanna. Það er ekki fólk af landsbyggðinni.
Hvað er það sem hefur umfram annað leitt yfir okkur þau vandræði sem Ísland býr við? Hvers vegna er meiri spilling á Íslandi en annarsstaðar? Hvers vegna gengur Íslandi mun verr en nágrannalöndum? Er það vegna þess að hér sé ekki nægilega mikið atkvæðamisvægi? Um hvað eru menn að tala? Ef bæta á stöðuna verður að greina rætur vandans.
Það kosningakerfi sem okkur er búið hafa þingmenn búið til þess að tryggja eigin stöðu. Núverandi kosningakerfi tryggir að liðlega helmingur þingmanna situr alltaf í öruggum sætum og óttast ekki næstu kosningar. Það voru margendurkjörnir þingmenn sem sátu í valdastólunum þegar landið flaug fram af hengifluginu án sjáanlegs bremsufars.
Þessum margendurkjörnu þingmönnum miðar ekkert við að laga efnahagskerfið, en nýta reglubundnar gengisfellingar til þess að leiðrétta slaka efnahagsstjórn. Það er þetta stjórnkerfi sem brást. Það voru þeir sem áttu að sinna eftirlitshlutverkinu en gerðu það ekki og standa í vegi fyrir breytingum.
Allar rannsóknir sína að þeim mun stærri sem kjördæmin eru, þeim mun minna verður flokks- og foringjaræðið, hlut minnihlutahópa betur borgið og sama á við um stöðu kvenna. Rannsóknir sýna að þeim ríkjum hefur vegnað best, hafa mestan jöfnuð og eru með fjölmenn kjördæmi, öndvert við einmenningskjördæmalönd.
Það eru engin rök sem styðja það að vandi Íslands leysist ef kjósendur verði áfram dregnir í dilka eftir búsetu. Umtalsverður meirihluti landsmanna vill að tekið verði á flokksræðinu og hafa lýst stuðningi við persónukjör. Það á að hafa alla lista óraðaða og leyfa kjósendum að velja með persónukjöri þvert á lista.
Málið snýst ekki um að lagfæra stöðu landsbyggðar gagnvart SV-horninu. Það snýst um að lagfæra stöðuna á Íslandi gagnvart öðrum löndum. Snýst um að lagfæra hverjir eru kosnir til valda, ekki hvernig flokksmaskínur raða sínum mönnum í örugg sæti án tillits til getu og fyrri starfa.
Það eru einmitt þessi atriði er það sem Alþingi vandræðast með og drepur málum á dreif þegar ræða á þennan vanda. Stjórnlagaráð verður að greina vandann og sporna við honum í nýrri Stjórnaskrá. Afganginn á síðan að setja í kosningalög, þetta verðum við að gera sakir þess hversu fullkomlega Alþingi hefur mistekist að fást þennan vanda, enda málið sitjandi þingmönnum allt of skylt til þess að hafa nokkurn vilja til breytinga.
Algengt er að auki sé vísað er í að laun og atvinnuástand, laun séu að meðaltali mikið hærra á SV- horninu og það verði að lagfæra með því að tryggja aðkoma landsbyggðarinnar að stjórn landsins. En bíddu aðeins, nánast allt atvinnuleysið er á SV- horninu. Flestar einstæðar mæður eru á SV-horninu. Það fólk sem býr við mestu félagslegu vandræðin býr á SV-horninu. Þetta er staðan þrátt fyrir að landsbyggðin hafi margfalt atkvæðavægi miðað við SV-hornið og enn flytur fólk af landsbyggðinni.
Reikna menn með því að sjávarútvegur og landbúnaður taki til við að hækka laun og fjölga störfum? Þróunin hefur verið í hina áttina í þessum atvinnugreinum og það er ekkert sem bendir annars en að sú þróun verði áfram. Öll fjölgun starfa hefur verið í tækni- og þjónustugreinum á undanförnum áratugum. Fólk sækist í störf þar sem boðið er upp á þróun og möguleika til starfsframa. Það er fólk í góðum störfum á góðum launum, sem er að flytja af höfuðborgarsvæðinu til Norðurlandanna. Það er ekki fólk af landsbyggðinni.
Hvað er það sem hefur umfram annað leitt yfir okkur þau vandræði sem Ísland býr við? Hvers vegna er meiri spilling á Íslandi en annarsstaðar? Hvers vegna gengur Íslandi mun verr en nágrannalöndum? Er það vegna þess að hér sé ekki nægilega mikið atkvæðamisvægi? Um hvað eru menn að tala? Ef bæta á stöðuna verður að greina rætur vandans.
Það kosningakerfi sem okkur er búið hafa þingmenn búið til þess að tryggja eigin stöðu. Núverandi kosningakerfi tryggir að liðlega helmingur þingmanna situr alltaf í öruggum sætum og óttast ekki næstu kosningar. Það voru margendurkjörnir þingmenn sem sátu í valdastólunum þegar landið flaug fram af hengifluginu án sjáanlegs bremsufars.
Þessum margendurkjörnu þingmönnum miðar ekkert við að laga efnahagskerfið, en nýta reglubundnar gengisfellingar til þess að leiðrétta slaka efnahagsstjórn. Það er þetta stjórnkerfi sem brást. Það voru þeir sem áttu að sinna eftirlitshlutverkinu en gerðu það ekki og standa í vegi fyrir breytingum.
Allar rannsóknir sína að þeim mun stærri sem kjördæmin eru, þeim mun minna verður flokks- og foringjaræðið, hlut minnihlutahópa betur borgið og sama á við um stöðu kvenna. Rannsóknir sýna að þeim ríkjum hefur vegnað best, hafa mestan jöfnuð og eru með fjölmenn kjördæmi, öndvert við einmenningskjördæmalönd.
Það eru engin rök sem styðja það að vandi Íslands leysist ef kjósendur verði áfram dregnir í dilka eftir búsetu. Umtalsverður meirihluti landsmanna vill að tekið verði á flokksræðinu og hafa lýst stuðningi við persónukjör. Það á að hafa alla lista óraðaða og leyfa kjósendum að velja með persónukjöri þvert á lista.
Málið snýst ekki um að lagfæra stöðu landsbyggðar gagnvart SV-horninu. Það snýst um að lagfæra stöðuna á Íslandi gagnvart öðrum löndum. Snýst um að lagfæra hverjir eru kosnir til valda, ekki hvernig flokksmaskínur raða sínum mönnum í örugg sæti án tillits til getu og fyrri starfa.
Það eru einmitt þessi atriði er það sem Alþingi vandræðast með og drepur málum á dreif þegar ræða á þennan vanda. Stjórnlagaráð verður að greina vandann og sporna við honum í nýrri Stjórnaskrá. Afganginn á síðan að setja í kosningalög, þetta verðum við að gera sakir þess hversu fullkomlega Alþingi hefur mistekist að fást þennan vanda, enda málið sitjandi þingmönnum allt of skylt til þess að hafa nokkurn vilja til breytinga.
Upptaka sparifjár launamanna á almennum vinnumarkaði
Ég hef oft bent á þá gríðarlegu mismunum sem stjórnmálamenn gera á opinberum launamönnum og launamönnum á almennum markaði. Stefnan virðist vera sú að launamenn á almennum vinnumarkaði séu annars flokks þjóðfélagsþegnar. Þetta kemur víða fram núna ný verið í frumvarpi Steingríms J. Sigfússonar, fjármálaráðherra, um aðgerðir í ríkisfjármálum um sérstaka vaxtaniðurgreiðslu vegna skuldavanda heimila. Þar sem senda á tæplega 2 MIA reikning til lífeyrisþega á almennum vinnumarkaði.
Samskonar tillögur komu nýlega fram hjá nokkrum þingmönnum þar sem þeir leggja til að raunvextir verði lækkaðir á gildandi lánum með handafli og beinlínis nefnt að tiltekin vaxtaprósenta sé á við 20% lækkun höfuðstóls skuldarinnar. Ég hef margoft bent á það í pistlum að skuldir hverfa ekki heldur aðeins færast til. Þingmennirnir leggja til að ellilífeyrir launamanna á almennum vinnumarkaði verði lækkaður um milljarðatugi á hverju ári. Þetta er eignupptaka á sparifé launamanna á almennum vinnumarkaði.
Í nýlegri umsögn Viðskiptaráðs er bent á að í 9. grein skattabandormsins sem fjallar um skattlagningu lífeyrisssjóða sé um grófa tvísköttun að ræða. Þetta er nýr skattur sem er ekki í samræmi við yfirlýsingu stjórnvalda í tengslum við gerð þá kjarasamninga sem verið var að afgreiða í gær. Skatturinn er í mótsögn við þau markmið að standa vörð um getu sjóðanna til útgreiðslu.
Samskonar tillögur komu nýlega fram hjá nokkrum þingmönnum þar sem þeir leggja til að raunvextir verði lækkaðir á gildandi lánum með handafli og beinlínis nefnt að tiltekin vaxtaprósenta sé á við 20% lækkun höfuðstóls skuldarinnar. Ég hef margoft bent á það í pistlum að skuldir hverfa ekki heldur aðeins færast til. Þingmennirnir leggja til að ellilífeyrir launamanna á almennum vinnumarkaði verði lækkaður um milljarðatugi á hverju ári. Þetta er eignupptaka á sparifé launamanna á almennum vinnumarkaði.
Í nýlegri umsögn Viðskiptaráðs er bent á að í 9. grein skattabandormsins sem fjallar um skattlagningu lífeyrisssjóða sé um grófa tvísköttun að ræða. Þetta er nýr skattur sem er ekki í samræmi við yfirlýsingu stjórnvalda í tengslum við gerð þá kjarasamninga sem verið var að afgreiða í gær. Skatturinn er í mótsögn við þau markmið að standa vörð um getu sjóðanna til útgreiðslu.
föstudagur, 20. maí 2011
Lýðskrum þingmanna
Þingmenn eru með tillögu á Alþingi um að laun verkalýðsforingja megi aldrei vera hærri en þreföld byrjunarlaun hjá viðkomandi stéttarfélagi. Venjubundið lýðskrum af verstu sort sem hefur dregið álit Alþingi niður í svaðið. Fullkomið þekkingarleysi og að venju stuðst við rakalausar dylgjur.
Í raun er verið að leggja til að laun starfsmanna stéttarfélaga hækki umtalsvert. Vitanlega þiggja þeir laun samkvæmt kjarasamningum, ekki krónu umfram það. En í lýðskrumsumræðunni er ætíð stuðst við byrjunardaglaun unglinga og þau borin síðan saman við heildarlaun starfsmanna með langan starfsaldur.
Hvernig fer þetta fram í þeim félögum sem þingmenn stjórna, hlýtur maður að spyrja. Í þeim félögum sem ég hef starfað í er þetta borið undir félagsmenn og það eru stjórnir félaganna sem bera ábyrgð á launum starfsmanna og verða að gera grein fyrir þeim á ársfundum.
Þessari tillögu hlýtur einnig að fylgja sú spurning til þingmanna; Hvað með þá sjálfa? Þau laun sem þeir véla með eru laun öryrkja og lífeyrisþega. Er það tillaga þingmanna að tengja laun sín við þrefaldar örorkubætur?
En það er svo margt sem þingmenn láta sér til hugar koma, en horfa ætíð framhjá eigin umhverfi. T.d. vilja þeir setja sérstök lög um hverjir megi sitja í stjórnum lífeyrissjóða almennra launamanna, en þeir hafa ekki sett sömu kröfur hvað þá sjálfa varðar og skipa hiklaust sjálfa sig í stöður við að stjórna landinu, ráðuneytum og margskonar peningastofnunum án sérstakra krafna.
T.d. er ljóst að Seðlabankinn, Íbúðarlánasjóður, bankakerfið og þeir lífeyrissjóðir eru í vörslu bankanna og stjórnmálamanna fóru kirfilega á hausinn. Sama má segja um nokkrar stofnanir sem stjórnmálamenn hafa stjórnað eins og t.d. Orkuveituna og sveitarfélögin og fl. og fl.
Það voru launamenn sem stofnuðu sína lífeyrissjóði um 1970 og hafa valið stjórnendur þeirra. Staðreyndin er sú að almennu lífeyrissjóðirnir eru einu peningastofnanirnar sem komu standandi út úr Hruninu. Þeir töpuðu margfalt minna en þeir lífeyrissjóðir sem voru í vörslu sérfræðinganna í bönkunum, og svo má einnig benda á lífeyrissjóð verkfræðinga og útkomu hans, sem er landsfræg. Einnig stöðu lífeyrissjóðs alþingismanna sem FME segir að þurfi að vera með tvöfalt hærri iðgjöld en lífeyrissjóðir annarra landsmanna, því hann sé svo kyrfilega á hausnum .
Ég er ekki með þessu að segja að ekki eigi að gera kröfur til stjórnarmanna almennu lífeyrissjóðanna og það gert auk þess að þeim er gert að leita eftir sérfræðirágjöf.
Í raun er verið að leggja til að laun starfsmanna stéttarfélaga hækki umtalsvert. Vitanlega þiggja þeir laun samkvæmt kjarasamningum, ekki krónu umfram það. En í lýðskrumsumræðunni er ætíð stuðst við byrjunardaglaun unglinga og þau borin síðan saman við heildarlaun starfsmanna með langan starfsaldur.
Hvernig fer þetta fram í þeim félögum sem þingmenn stjórna, hlýtur maður að spyrja. Í þeim félögum sem ég hef starfað í er þetta borið undir félagsmenn og það eru stjórnir félaganna sem bera ábyrgð á launum starfsmanna og verða að gera grein fyrir þeim á ársfundum.
Þessari tillögu hlýtur einnig að fylgja sú spurning til þingmanna; Hvað með þá sjálfa? Þau laun sem þeir véla með eru laun öryrkja og lífeyrisþega. Er það tillaga þingmanna að tengja laun sín við þrefaldar örorkubætur?
En það er svo margt sem þingmenn láta sér til hugar koma, en horfa ætíð framhjá eigin umhverfi. T.d. vilja þeir setja sérstök lög um hverjir megi sitja í stjórnum lífeyrissjóða almennra launamanna, en þeir hafa ekki sett sömu kröfur hvað þá sjálfa varðar og skipa hiklaust sjálfa sig í stöður við að stjórna landinu, ráðuneytum og margskonar peningastofnunum án sérstakra krafna.
T.d. er ljóst að Seðlabankinn, Íbúðarlánasjóður, bankakerfið og þeir lífeyrissjóðir eru í vörslu bankanna og stjórnmálamanna fóru kirfilega á hausinn. Sama má segja um nokkrar stofnanir sem stjórnmálamenn hafa stjórnað eins og t.d. Orkuveituna og sveitarfélögin og fl. og fl.
Það voru launamenn sem stofnuðu sína lífeyrissjóði um 1970 og hafa valið stjórnendur þeirra. Staðreyndin er sú að almennu lífeyrissjóðirnir eru einu peningastofnanirnar sem komu standandi út úr Hruninu. Þeir töpuðu margfalt minna en þeir lífeyrissjóðir sem voru í vörslu sérfræðinganna í bönkunum, og svo má einnig benda á lífeyrissjóð verkfræðinga og útkomu hans, sem er landsfræg. Einnig stöðu lífeyrissjóðs alþingismanna sem FME segir að þurfi að vera með tvöfalt hærri iðgjöld en lífeyrissjóðir annarra landsmanna, því hann sé svo kyrfilega á hausnum .
Ég er ekki með þessu að segja að ekki eigi að gera kröfur til stjórnarmanna almennu lífeyrissjóðanna og það gert auk þess að þeim er gert að leita eftir sérfræðirágjöf.
Bann við mismunum vegna aldurs
Ég er einn af þeim fjölmörgu sem tel inngöngu í ESB eina helstu forsendu fyrir því að okkur takist að losna undan ofríki og spillingu þeirra hópa sem hafa hrifsað til sín völdin, ná stöðugleika, lækkun vaxta, tryggingu kaupmáttar og losna við reglubundnar kollsteypur með við gengisfellingum og eignatilfærslum frá launamönnum til hinna efnameiri.
En það er einnig ýmislegt sem við þurfum að athuga, reyndar jafnvel þó við göngum ekki í ESB. Margskonar tilskipanir koma fram sem eru ekki alveg að ganga upp, alla vega ekki á almennum vinnumarkaði. Það er nú þannig að flestir þeirra sem semja lög og reglugerðir eru stjórnmálamenn og opinberir embættismenn. Fólk sem hefur aldrei unnið annarsstaðar en á opinbera vinnumarkaðnum.
Þessa dagana er á ferð tilskipun um bann við mismunun vegna aldurs. Þetta hefur jafnvel náð alla leið inn á borð okkar sem erum að vinna við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Háleit hugsun og góð, en það er samt ákveðin atriði sem fólk verður að íhuga.
Eftir viku á að fjalla um þetta mál á ráðstefna Vinnuréttarfélags Íslands, áhrif tilskipunar 2000/78/EB sem m.a. bannar mismunun vegna aldurs og þeirra frávika sem þar eru heimiluð hefur vakið ýmsar spurningar um rétt starfsmanna og heimildir fyrirtækja, sbr. dóma Evrópudómstólsins. Undirbúningur að innleiðingu tilskipunarinnar í íslenskan rétt stendur nú yfir og búist er við að frumvarp verði lagt fram í haust.
Á undanförnum áratug hafa stéttarfélög á almennum vinnumarkaði unnið að því að fella sem mest af áunnum aldurshækkunum inn í launataxta, þeim hefur verið flýtt þannig að þær koma nú inn eftir 1 ár, 3 ár 5 ár og 7 ár. Launakerfin eru þannig mun brattari fyrsta áratuginn, áður dreifðust þessar aldurshækkanir allt fram til 25 ára aldurs.
Ástæða þess að stéttarfélögin lögðu áherslu á þetta var :
a) Það er fólk um þrítugt sem þarf hæstu launin, vegna þess að þá er það koma undir sig fótunum, er með þyngstu byrðina vegna heimilisástæðna.
b) Þegar svo var komið að 45+ ára starfsmaður ætti að fá umtalsverða launahækkun vegna lífaldurs umfram ungan starfsmann, sem að auki var með „nýja“ menntun, varð það í vaxandi mæli orðið að myllustein hins eldra starfsmanns. Leiddi til uppsagnar og stundum tilboð um endurráðningu á lágmarkslaunum nýs starfsmanns. Þetta er þekkt um allan heim, oft nefnt hrollvekja miðaldursins.
c) Reynslan sýnir að ef starfsmenn uppfylla ekki kröfur um starfsreynslu og hæfni til starfsins á fyrstu 5 – 8 árum, eru aðrir ráðnir í starfið, en menn verða að endurskoða menntun sína.
d) Á almennum vinnumarkaði hefur vaxandi mæli tíðkast að segja starfsmönnum upp mánuði áður en umsamdar launahækkanir eða íþyngjandi kjaraatriði koma til framkvæmda og þeim boðin endurráðning á óbreytt kjör, jafnvel byrjendakjör.
e) Það sem hefur reynst best í þessu er að stuðla að því að starfsmaður eigi ávalt rétt á símenntun, sem hann sjálfur velur, ekki fyrirtækið. Með því bætir hann atvinnuöryggi sitt og kemur í veg fyrir að hann þróist út af þeim vinnumarkaði sem hann menntaði sig inn á. Einnig kemur það í veg fyrir að fyrirtækin geti lagt á starfsmenn átthagafjötra með því að gera þá að „fagídjótum“ með sérhæfingu inn á sífellt þrengra svið og svo ef starfsmaður vill færa sig til í starfi uppgötvar hann að hann er bjargarlaus ef hann fer úr sínu sérhæfða umhverfi.
Tillögur um lögbundnar aldurstengingar munu einungis leið til enn frekari athafna á þessu sviði. Þetta er sambærilegt og þegar uppsagnarfrestur hefur verið lengdur, fleiri verða án fastráðningar. Verulegar líkur eru á að þessar tillögur kalli yfir okkur hið andstæðu tilgangs þeirra, þ.e. að lausráðnum 45+ ára starfsmönnum fjölga og launakjör þeirra verði lakari en þau eru í dag.
Flestar þvingandi ráðstafanir ofanfrá í þessum efnum gera lítið annað en að búa til ófyrirséðar (en samt fyrirsjáanlegar) afleiðingar. Íslenski vinnumarkaðurinn hefur verið tiltölulega sveigjanlegur miðað við það sem algengast er í Evrópu og ég tel að það sé öllum til góðs, jafnt fyrirtækjum sem launafólki.
Ósveigjanleiki á vinnumarkaði gerir lítið annað en að auka atvinnuleysi og leiða menn í skrýtnar hjáleiðir sem þjóna einungis hagsmunum þeirra sem leita sífellt leiða til þess að sniðganga eðlilega viðskipta- og samskiptahætti. Þetta er eitt af því sem við þurfum að passa að vernda við hugsanlega inngöngu í ESB og getur gefið okkur betri samkeppnisstöðu.
Grunntónninn er, lagasetningar í þessa veru hafa valdið skaða á almennum vinnumarkaði. Stéttarfélögin eru fyllilega hæft til þess að takast á við þessi mál í samningum sínum við fyrirtækin.
En það er einnig ýmislegt sem við þurfum að athuga, reyndar jafnvel þó við göngum ekki í ESB. Margskonar tilskipanir koma fram sem eru ekki alveg að ganga upp, alla vega ekki á almennum vinnumarkaði. Það er nú þannig að flestir þeirra sem semja lög og reglugerðir eru stjórnmálamenn og opinberir embættismenn. Fólk sem hefur aldrei unnið annarsstaðar en á opinbera vinnumarkaðnum.
Þessa dagana er á ferð tilskipun um bann við mismunun vegna aldurs. Þetta hefur jafnvel náð alla leið inn á borð okkar sem erum að vinna við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Háleit hugsun og góð, en það er samt ákveðin atriði sem fólk verður að íhuga.
Eftir viku á að fjalla um þetta mál á ráðstefna Vinnuréttarfélags Íslands, áhrif tilskipunar 2000/78/EB sem m.a. bannar mismunun vegna aldurs og þeirra frávika sem þar eru heimiluð hefur vakið ýmsar spurningar um rétt starfsmanna og heimildir fyrirtækja, sbr. dóma Evrópudómstólsins. Undirbúningur að innleiðingu tilskipunarinnar í íslenskan rétt stendur nú yfir og búist er við að frumvarp verði lagt fram í haust.
Á undanförnum áratug hafa stéttarfélög á almennum vinnumarkaði unnið að því að fella sem mest af áunnum aldurshækkunum inn í launataxta, þeim hefur verið flýtt þannig að þær koma nú inn eftir 1 ár, 3 ár 5 ár og 7 ár. Launakerfin eru þannig mun brattari fyrsta áratuginn, áður dreifðust þessar aldurshækkanir allt fram til 25 ára aldurs.
Ástæða þess að stéttarfélögin lögðu áherslu á þetta var :
a) Það er fólk um þrítugt sem þarf hæstu launin, vegna þess að þá er það koma undir sig fótunum, er með þyngstu byrðina vegna heimilisástæðna.
b) Þegar svo var komið að 45+ ára starfsmaður ætti að fá umtalsverða launahækkun vegna lífaldurs umfram ungan starfsmann, sem að auki var með „nýja“ menntun, varð það í vaxandi mæli orðið að myllustein hins eldra starfsmanns. Leiddi til uppsagnar og stundum tilboð um endurráðningu á lágmarkslaunum nýs starfsmanns. Þetta er þekkt um allan heim, oft nefnt hrollvekja miðaldursins.
c) Reynslan sýnir að ef starfsmenn uppfylla ekki kröfur um starfsreynslu og hæfni til starfsins á fyrstu 5 – 8 árum, eru aðrir ráðnir í starfið, en menn verða að endurskoða menntun sína.
d) Á almennum vinnumarkaði hefur vaxandi mæli tíðkast að segja starfsmönnum upp mánuði áður en umsamdar launahækkanir eða íþyngjandi kjaraatriði koma til framkvæmda og þeim boðin endurráðning á óbreytt kjör, jafnvel byrjendakjör.
e) Það sem hefur reynst best í þessu er að stuðla að því að starfsmaður eigi ávalt rétt á símenntun, sem hann sjálfur velur, ekki fyrirtækið. Með því bætir hann atvinnuöryggi sitt og kemur í veg fyrir að hann þróist út af þeim vinnumarkaði sem hann menntaði sig inn á. Einnig kemur það í veg fyrir að fyrirtækin geti lagt á starfsmenn átthagafjötra með því að gera þá að „fagídjótum“ með sérhæfingu inn á sífellt þrengra svið og svo ef starfsmaður vill færa sig til í starfi uppgötvar hann að hann er bjargarlaus ef hann fer úr sínu sérhæfða umhverfi.
Tillögur um lögbundnar aldurstengingar munu einungis leið til enn frekari athafna á þessu sviði. Þetta er sambærilegt og þegar uppsagnarfrestur hefur verið lengdur, fleiri verða án fastráðningar. Verulegar líkur eru á að þessar tillögur kalli yfir okkur hið andstæðu tilgangs þeirra, þ.e. að lausráðnum 45+ ára starfsmönnum fjölga og launakjör þeirra verði lakari en þau eru í dag.
Flestar þvingandi ráðstafanir ofanfrá í þessum efnum gera lítið annað en að búa til ófyrirséðar (en samt fyrirsjáanlegar) afleiðingar. Íslenski vinnumarkaðurinn hefur verið tiltölulega sveigjanlegur miðað við það sem algengast er í Evrópu og ég tel að það sé öllum til góðs, jafnt fyrirtækjum sem launafólki.
Ósveigjanleiki á vinnumarkaði gerir lítið annað en að auka atvinnuleysi og leiða menn í skrýtnar hjáleiðir sem þjóna einungis hagsmunum þeirra sem leita sífellt leiða til þess að sniðganga eðlilega viðskipta- og samskiptahætti. Þetta er eitt af því sem við þurfum að passa að vernda við hugsanlega inngöngu í ESB og getur gefið okkur betri samkeppnisstöðu.
Grunntónninn er, lagasetningar í þessa veru hafa valdið skaða á almennum vinnumarkaði. Stéttarfélögin eru fyllilega hæft til þess að takast á við þessi mál í samningum sínum við fyrirtækin.
Gerast áskrifandi að:
Færslur (Atom)